პირველი თურმეობითის წარმოებისათვის ტაოურში

ანოტაცია

კვლევის მიზანია ტაოურ დიალექტში პირველი თურმეობითის წარმოების შემთხვევების შესწავლა; მსგავსი თუ განსხვავებული ფაქტების წარმოჩენა ქართულ სალიტერატურო ენასა და სხვა დიალექტებთან მიმართებით.
კვლევისას ვეყრდნობით ახალ დიალექტურ ტექსტებს, რომლებიც ჩაწერილია აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ტარიელ ფუტკარაძის სახელობის ქართველოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის თანამშრომელთა, მათ შორის ჩვენ მიერ, ტაოში 2007-2024 წლებში. ასევე, დავამუშავეთ გამოქვეყნებული ტაოური ტექსტები (ფუტკარაძე 1993; ფაღავა... 2007; ტაო 2020).
ქართული ენის ტაოურ დიალექტში გარდამავალი და გარდაუვალი ზმნები პირველ თურმეობითს სხვადასხვაგვარად აწარმოებენ:
I. გარდამავალი ზმნებიდან რიგ თავისებურებებს წარმოადგენს -ავ, -ამ თემისნიშნიანი ფორმები. ამ ტიპის ზმნებისათვის I თურმეობითში ამოსავალია აწმყო-მყოფადის ფუძე. ამ კუთხით ტაოურ დიალექტში ზმნურ ფორმათა სიჭრელე შეინიშნება. დასტურდება -ავ და -ამ თემისნიშნიანი წარმოება, მაგრამ სჭარბობს -ია დაბოლოებიანი ფორმები: დუუდგამს, დიმინახავს, დიმითესია, დიმინაყია, შიმისვია, ჩიმიცმია, უსკვიან „ურტყამს”.
ხშირია ისეთი შემთხვევები, როცა -ამ სუფიქსით გაფორმებულია უთემისნიშნო და ფუძედრეკადი ზმნები, ასევე არაიშვიათია თემის ნიშანთა მონაცვლეობა.
საკვლევ დიალექტში -ი-ა დაბოლოებიან ზმნებს I თურმეობითში იშვიათად ნარი ჩაერთვის: დავიწყნია, გამაყიდნია, გამაყრევნია.
II. ტაოურში გარდაუვალ ორპირიან ზმნათა I თურმეობითის ფორმები იშვიათია, იწარმოება სალიტერატურო ქართულის მსგავსად. დასტურდება შემდეგი შემთხვევები: მქონია, ჰქონია, ქონებია, ყოლია, ჰყოლია, ჰყოლიან.
ერთპირიანი ზმნები მსგავსად ქართული სალიტერატურო ენისა და სხვა დიალექტებისა, აღწერითად იწარმოება: დავწოლილვარ, დავწვენილვარ, დანახულ ვარ, გაგონილი მაქვა. ასევე გვხვდება -ია დაბოლოებიანი ზმნური ერთეულები: მიტირია, მიარენია... მესამე პირის ფორმებთან მეშველი ზმნა შეკვეცილი ფორმითაა წარმოდგენილი: აკიდულა, დაბეჩებულა, მოდრეკილან...
მიმღეობური ზმნების წარმოება თავისებურებით ხასიათდება ტაოურში, ეს თავისებურება თავს იჩენს პირველ თურმეობითის ფორმებთანაც: დაბადულა, დამჩალა, ავსილა...
შეიძლება ითქვას, რომ ტაოური დიალექტი, თურქულ ენობრივ გარემოში მრავალსაუკუნოვანი არსებობის პირობებში დღემდე ინარჩუნებს ენობრივი განვითარების საერთოქართულ ხაზს და ეს იკვეთება ზმნურ ფორმათა წარმოებისას.