შავიზღვისპირეთი ცივილიზაციათა გზაჯვარედინზე
შავიზღვისპირეთის სივრცე, აქ მუდმივად მიმდინარე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული პროცესებით ყოველთვის განსაკუთრებული ყურადღების საგანს წარმოადგენდა. ეს ვრცელი რეგიონი, უძველესი დროიდან სხვადასხვა ცივილიზაციათა თანხვედრის მნიშვნელოვანი არეალია. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთისთვის დამახასიათებელი თავისებურებანი სწორედ აქ იყრიდნენ თავს და განუწყვეტლივ ურთიერთქმედებდნენ როგორც ერთმანეთზე, ისე ადგილობრივ სამყაროზე. მსგავსმა გარემოებებმა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ფაქტორებით გამოწვეულ ყოვლისმომცველ და მუდმივმოქმედ პროცესებს დაუდო სათავე. ამავე მოვლენებმა განაპირობა შავიზღვისპირეთის ვრცელი არეალის თანამედროვე ხასიათიც, ის პოლიტიკური, რელიგიური თუ კულტურული თავისებურებანი, რაც განსაკუთრებულად დამახასიათებელია რეგიონისთვის. მსგავსმა მრავალფეროვნებამ და რეგიონის მზარდმა გეო-სტრატეგიულმა მნიშვნელობამ ბუნებრივად დასვა დღის წესრიგში ფართო ხასიათის საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალის დაარსების საკითხი, რომელიც რეგიონის პრობლემატიკაზე მომუშავე სხვადასხვა დარგის მკვლევართათვის თავიანთი კვლევების წარმოჩენისა და აზრთა ურთიერთგაზიარების საშუალება იქნება. ჟურნალის DOI: https://doi.org/10.52340/bsrcc
Niko Berdzenishvili Institute of Batumi Shota Rustaveli State University
ბათუმის მკვიდრი მოსახლეობის დამოკიდებულება ქალაქში მცხოვრები და ბოლო პერიოდში მიგრირებული სხვა ეთნიკური ჯგუფებისადმი
საკვლევი თემის აქტუალობა განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ ბოლო პერიოდში, ქ. ბათუმში, შეიმჩნევა უცხოელების რაოდენობის მკვეთრი ზრდა. ასევე, ადგილი აქვს ადგილობრივი არაქართული წარმოშობის მოსახლეობის პოლიტიკურ გააქტიურებას. გამომდინარე აქედან, საკმაო ინტერესს წარმოადგენს ქ. ბათუმის ქართული მოსახლეობის დამოკიდებულება ამ საკითხისადმი. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენს, ქ. ბათუმის ქართველი ეროვნების წარმომად­გე­ნელთა სოციოლოგიური გამოკითხვის მეშვეობით იმ საკითხების გამოკვეთა, რომელიც უკავ­შირდება არაქართველების (მათ შორის, ძირითადად, უცხოელების) ქალაქში ცხოვრების ამა თუ იმ სოციალურ-პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ასპექტებს. კვლევის სანდოობის ხარისხს მნიშვნელოვნად ზრდის ის ფაქტი, რომ ბათუმი გამოირჩევა მრავალეთნიკური შემადგენლობით. ამ გარემოებიდან გამომდინარე ცხადია, რომ ბათუმელი ქართველები, ამა თუ იმ სიხშირით, ყოველთვის კონტაქტობდნენ სხვა ერების წარმომადგენ­ლებ­თან, რაც განაპირობებს მათი პასუხების სანდოობის მაღალ დონეს. რაც შეეხება უშუალოდ სოციოლოგიური კვლევის თემატიკას, ის შემდეგნაირია: ქ. ბათუმში ცხოვ­რების ხანგრძლივობა; ქართველების ბათუმში მცხოვრებ არაქართველებისადმი დამოკიდე­ბულება ზოგადად; არაქართული წარმოშობის ნათესავის ან მეგობრის ყოლა; რაიმე სახის ფაქტის არსებობა იმის თაობაზე, რომ ადგილი აქვს არაქართველების რაიმე მხრივ შევიწროებას სახელ­მწიფოს, ადამიანთა გარკვეული ჯგუფების ან ცალკეული პიროვნებების მხრიდან; დამოკიდებუ­ლება ქ. ბათუმში არსებული უცხოური ბიზნესისადმი; უცხოური ბიზნესის როლი ქ. ბათუმის მკვიდრი მოსახლეობის დასაქმების საქმეში; დამოკიდებულება ქ. ბათუმში სამუშაოდ ჩამოსული უცხოელებისადმი; თვალსაზრისი ბათუმში დამკვიდრებულ უცხოელების და ადგილობრივი არა­ქართველების საქართველოში შემდგომი ცხოვრების პერსპექტივებზე; არალეგალური მიგრაციის პრობლემები; უცხოელებისთვის საქართველოს მოქალაქეობის და ბინადრობის უფლების მიცემის საკითხი; უცხოეთიდან ქვეყანაში ქართული ეროვნების პირთათვის საქართველოს მოქალაქეობის მიცემის სიძნელეები; არაბული კომპანიის („იგლ ჰილსი“) შემოსვლის მიზანშეწონილობა. ზოგადად კი, შეიძლება ითქვას, რომ საკვლევი თემის ძირითადი მიზანია, სოციოლოგიური კვლევის მეშვეობით იმ ძირითადი პრობლემების გამოკვეთა, რომლებიც არსებობენ ბათუმში მცხოვრებ უცხოელებთან მიმართებაში. თემის აქტუალობა კი გაპირობებულია ბოლო პერიოდში ქალაქში უცხოელების გაზრდილი ნაკადის მოზღვავებით და ბათუმის ქართული მოსახლეობის დამოკიდებულებით ამ მწვავე პრობლემისადმი.
საავტორო უფლებები (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
მაღალ მთაში გავრცელებული Scrophularia chloranta Ky et Boiss.. – მწვანეყვავილა შავწამალას ბიეკოლოგია და კვლევა ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების შემცველობაზე
აჭარის მაღალმთიანი ფლორა წარმოადგენს კავკასიის ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელოვან ცენტრს, მდიდარი ენდემური მცენარეებით, რომლებიც გლობალური კლიმატის ცვლილებისა და მზარდი ანთროპოგენური ზეწოლის პირობებში განსაკუთრებით დაუცველები არიან. ეს რეგიონი გამოირჩევა უნიკალური ჰაბიტატებით, სადაც მაღალმთიანი სუბალპური და ალ­პური სარტყლები ქმნიან განსაკუთრებულ ეკოლოგიურ პირობებს, ხელსაყრელ გარემოს ენდემური სახეობების განვითარებისათვის. ენდემური მცენარეები გამოირჩევიან შეზღუდული გავრცელების არეალით, გარემო ფაქტორებისადმი მაღალი მგრძნობელობითა და უნიკალური ბიოქიმიური თვისებებით, რაც ზრდის მათი გადაშენების რისკს. ერთ-ერთი ასეთი ენდემური სახეობაა Scrophularia chlorantha Ky et Boiss. – მწვანეყვავილა შავ­წამა­ლა, რომლის შესწავლა მნიშვნელოვან სამეცნიერო და პრაქტიკულ ინტერესს წარმოადგენს. კვლევის მიზანი იყო ენდემური მცენარის ზუსტი გავრცელების არეალის დადგენა აჭარის მაღალმთიანეთში, ბიოეკოლოგიური თავისებურებების შესწავლა, საჰერბარიუმე და საანალიზო მასალის შეგროვება, ასევე ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების ფიტოქიმიური ანალიზი GC-MS (ქრომატოგრაფია-მასსპექტრომეტრია) მეთოდით. კვლევა ჩატარდა ექვსკურსია-ექსპედიიციის მეთოდით, მცენარე დაფიქსირდა სუბალპურ სარტ­ყელში, ზღვის დონიდან 2181 მეტრის სიმაღლეზე, ბეშუმის სასაზღვრო ზოლის ქვაღორღიან ფერდობებზე, სუბალპურ შთენილებში. დაფიქსირდა ზუსტი კორდინატები-N41035/523//, E 042035/172//, H2181მ.TLC+. მეთანოლიანი ექსტრაქტის GC-MS ანალიზის შედეგად იდენტიფიცირე­ბულია 41 ქიმიური კომპონენტი, მათ შორის ფენოლმჟავები (პროტოკატექის, ქინინის), ცხიმოვანი მჟავები (ჰექსადეკანოის, ოლეინის), ტერპენოიდები, სტეროიდები, ფიტოლი, ორგანული მჟავები და შაქრები. აღნიშნული ნაერთები ცნობილია ძლიერი ანტიოქსიდანტური, ანტიმიკრობული და ან­თე­ბის საწინააღმდეგო თვისებებით, რაც აძლიერებს მცენარის სამედიცინო და ფარმაკოლოგიურ მნიშვ­ნელობას. მიღებული მონაცემები მნიშვნელოვნად ავსებს აჭარა-ლაზეთის ენდემური მცენარეების ბიოქი­მიურ პროფილს და ქმნის საფუძველს შემდგომი ფარმაკოლოგიური, ბიოლოგიური და ტოქსიკო­ლო­გიური კვლევებისთვის. კვლევა ხაზს უსვამს ენდემური სახეობის დაცვის აუცილებლობას, რე­გიონის ბიომრავალფეროვნებისა და ეკოსისტემის მდგრადობის შენარჩუნებაში. S. chlorantha წარ­მოად­გენს მნიშვნელოვან ბუნებრივ წყაროს ბიოაქტიური ნაერთების განვითარებისთვის სამე­დი­ცინო პრაქტიკაში, ხელს უწყობს სამკურნალო პრეპარატების შემუშავებას და აძლევს ახალ პერს­პექტივას ფარმაკოგნოსტიკურ კვლევებში. ამასთან, კვლევა აჩვენებს, რომ ენდემური მცენარეების დაცვა არა მხოლოდ მათ სიცოცხლეს იცავს, არამედ რეგიონალური ეკოსისტემის მდგრადობასაც უზრუნველყოფს, რაც მნიშვნელოვანია გლობალური კლიმატური გამოწვევების პირობებში.
ტურისტულ პროდუქტში ინოვაციების თანამედროვე მახასიათებლები
ტურისტული პროდუქტი, დღესდღეობით, მრავალკომპონენტიან მომსახურებას წარმოადგენს, რაც ინოვაციების დანერგვის ფართო სპექტრს უზრუნველყოფს, განსაკუთრებით კი ტექნოლოგიური პროგრესის ამჟამინდელი ტემპების გათვალისწინებით. ამ კვლევის მთავარი მიზანი იყო ტურისტულ პროდუქტში ინოვაციებთან დაკავშირებული თანამედროვე ურთიერთობების სპეციფიკური მახასიათებლების ანალიზი. უახლესი თეორიული და პრაქტიკული მიღწევების სინთეზმა აჩვენა, რომ ხელოვნურ ინტელექტს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ტურისტული პროდუქტის თითქმის ყველა ელემენტში ინოვაციების დანერგვის პროცესში. განხილულ იქნა ის ცვლილებები, რომლებიც მიმდინარეობს ტურისტული მომსახუ­რე­ბის, თანამედროვე ტექნოლოგიური მომსახურების, სამუშაო ძალისა და შესაბამისი განათლების ბაზრებზე. ასევე, ყურადღება გამახვილდა ტურიზმში ადამიანური რესურსების თანამედროვე ტექ­ნოლოგიებით ჩანაცვლების პროცესებზე. კვლევამ დაადგინა, რომ ტექნოლოგიებზე დაფუძნებული ტურისტული პროდუქტის სასიცოცხ­ლო ციკლის ბოლო ფაზაში, მომსახურების გაუმჯობესების დონე აღარ ახდენს გავლენას მომხმა­რებ­ლის მიერ მიღებული შთაბეჭდილების ხარისხზე. ამავდროულად, ტურისტულ პროდუქტში ინოვაციების მასშტაბის გაზრდა იწვევს ტურისტული მომსახურების ბაზარზე ორი რადიკალურად განსხვავებული სეგმენტის ფორმირებას. მოგზაურების ერთი კატეგორია ირჩევს ციფრულ ტექნო­ლო­გიებზე და ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებულ მომსახურებას, ხოლო მეორე კატეგორია უპირატესობას ანიჭებს მოგზაურობას თანამედროვე ტექნოლოგიების ყოველგვარი ჩარევის გარე­შე. ეს უკანასკნელი წარმოადგენს მათ რეაქციას ტურიზმში ახალი ტექნოლოგიების დანერგვის ამჟა­მინდელ ტემპებზე. ამგვარად, ტურიზმის სფეროში ინოვაციები ქმნის ახალ ბაზრებს და პასუხობს მომხმარებელთა მრავალფეროვან მოთხოვნებს.
პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების გავლენა ტურიზმის განვითარებაზე საქართველოში და მისი კავშირი უძრავი ქონების ბაზართან
თანამედროვე მსოფლიოს გლობალიზაციის პროცესში პირდაპირი უცხოური ინ­ვესტიციები (პუი) მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქვეყნის ეკონომიკური სტრუქტურის ტრანსფორ­მაციაში და სტრატეგიული დარგების განვითარების ხელშეწყობაში. საქართველოში ერთ-ერთ ასეთ სტრატეგიულ მიმართულებად ჩამოყალიბდა ტურიზმის სექტორი, რომელიც ბოლო ათწლეულში იქცა ქვეყნის ეკონომიკის მდგრადი განვითარების და დასაქმების ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ. ამ კონტექსტში აქტუალური ხდება პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების გავლენის შესწავლა არა მხოლოდ ტურიზმის ინდუსტრიის ზრდაზე, არამედ მის სისტემურ კავშირზეც ეკონომიკის სხვა სექ­ტორებთან, პირველ რიგში — უძრავი ქონების ბაზართან. მიუხედავად იმისა, რომ სხვადასხვა ავტორის კვლევები ეხება ინვესტიციებს, ტურიზმის განვითარებას და უძრავი ქონების ბაზარს ცალ-ცალკე, აღნიშნული საკითხის კომპლექსური შესწავლა საქართველოში შეზღუდულადაა წარმოდ­გენილი, რაც ჩვენი ნაშრომის მეცნიერულ სიახლესა და მნიშვნელობას განსაზღვრავს. კვლევის მიზანია პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების გავლენის შეფასება ტურიზმის სექტო­რის განვითარებაზე და ამ გავლენის ურთიერთკავშირის ანალიზი უძრავი ქონების ბაზართან მი­მარ­თებით. მეთოდოლოგიური თვალსაზრისით, ნაშრომში გამოყენებულია როგორც რაოდე­ნობ­რივი, ისე თვისობრივი ანალიზის მეთოდები, რომლებიც მოიცავს 2016-2024 წლების პერიოდს. კვლე­ვისთვის გამოყენებული სტატისტიკური მონაცემები მიღებულია როგორც სახელმწიფო სტრუქტურებიდან (Geostat, NBG, GNTA და სხვ.), ასევე საზოგადოებრივი და კერძო კვლევითი ორგა­ნიზაციების ანგარიშებიდან. კვლევის ფარგლებში დადგინდა, რომ პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები მნიშვნელოვან გავ­ლენას ახდენს ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარებაზე (სასტუმროები, აპარტოტელები, რეკრეაციული ობიექტები), რაც თავის მხრივ უზრუნველყოფს ტურისტული ნაკადების ზრდის დამატებით შესაძლებლობებს. ტურისტული ნაკადების ზრდასთან ერთად გაძლიერდა უძრავი ქონების ბაზარი, განსაკუთრებით საცხოვრებელი ბინების გაქირავებისა და გაყიდვის სეგმენტში. 2024 წლისთვის საერთაშორისო ტურისტული ვიზიტების რაოდენობამ გადააჭარბა 5 მილიონს, ხოლო საცხოვრებელი უძრავი ქონების ფასების ინდექსმა (RPPI) 2020–2024 წლებში საშუალოდ 48%-ით მოიმატა. ამასთან, ინვესტიციების მაღალი კონცენტრაცია უძრავი ქონების სექტორში ზრდის ბაზრის გადახურებისა და სტრუქტურული დისბალანსის რისკებს. სტატიაში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ საქართველოში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები, ტურიზმის განვითარება და უძრავი ქონების ბაზარი ერთმანეთთან მჭიდრო კორელაციაშია, რაც ქმნის ორმხრივად განმაპირობებელ დინამიკას: ტურიზმის ზრდა ზრდის უძრავი ქონების ბაზრის საინვესტიციო მიმზიდველობას, ხოლო უძრავი ქონების სექტორის გაფართოება თავის მხრივ ახა­ლისებს უცხოური ინვესტიციების მოზიდვას და ქმნის დამატებით ეკონომიკურ შესაძლებლობებს საცხოვრებელი ბინების გაქირავებისა და აპარტოტელების სეგმენტში. კვლევის შედეგები შესაძ­ლოა გამოყენებულ იქნას როგორც ეკონომიკური და ტურიზმის განვითარების პოლიტიკის დაგეგმვისა და განხორციელების პროცესში, ისე კერძო ინვესტორებისთვის საინვესტიციო გადაწყ­ვე­ტილებების ანალიტიკურ საფუძვლად. წარდგენილი რეკომენდაციები ფოკუსირებულია ინვესტი­ციების სექტორულ დივერსიფიკაციაზე, რეგიონული თანასწორობის ხელშეწყობაზე და ბაზრის მდგრად განვითარებაზე ორიენტირებულ რეგულაციურ პოლიტიკაზე.
ახალი სიციოკულტურული გარემო და კულტურული მეხსიერება: აჭარიდან ჩასახლებულთა ყოველდღიური ცხოვრება წალკაში
სტატია იკვლევს აჭარიდან წალკის მუნიციპალიტეტში ჩასახლებულთა ყოველ­დღიურ ცხოვრებას, კულტურული მეხსიერებისა და ახალი სიციოკულტურული გარემოს ურთიერთქ­მედების კონტექსტში. კვლევა ეფუძნება 2025 წლის აგვისტოში ჩატარებულ ინდივიდუალურ ეთნო­ლოგიურ ექსპედიციას, რომლის ფარგლებში განხორციელდა 20 სიღრმისეული ინტერვიუ სხვადა­სხვა სოფელში მცხოვრებ ადამიანებთან. ანალიზი ეყრდნობა მორის ჰალბვაქსის კოლექტიური მეხსიერების კონცეფციას და ადაპტაციის თეორიებს. კვლევამ აჩვენა, რომ კულტურული მეხსიე­რება ახალ გარემოში არა მხოლოდ ინარჩუნებს ტრადიციებს (რელიგიური პრაქტიკა, ოჯახური წეს-ჩვეულებები, სამზარეულო), არამედ ტრანსფორმირდება ინტერკულტურული ურთიერთობების პი­რობებში. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მიწის საკუთრების საკითხებს, ეკონომიკურ სტრა­ტეგიებსა და შერეულ ქორწინებებს. გამოვლინდა თაობათაშორისი განსხვავებები - უფროსი თაობა ძლიერ არის მიბმული სოფლის მეურნეობასა და მიწასთან, მაშინ როდესაც ახალგაზრდები ურბანულ სივრცეს უკავშირებენ საკუთარ მომავალს. სტატია აჩვენებს, რომ წალკაში ჩამოყალი­ბებულია ჰიბრიდული კულტურული სივრცე, სადაც აჭარული კულტურული მეხსიერება თანა­არ­სებობს და ურთიერთქმედებს სვანურ, ბერძნულ და სომხურ სოციალურ პრაქტიკებთან.
საერთო კულტურული მემკვიდრეობის კვალდაკვალ: ხის ნაკეთობები აჭარის სახელმწიფო მუზეუმში
წინამდებარე ნაშრომის მიზანია აჭარის სახელმწიფო მუზეუმში გამოფენილი ხის ხელოვნების ნიმუშების ხელოვნების ისტორიის პერსპექტივიდან შესწავლა, რეგიონის კულტურულ მემკვიდრეობაში მათი ადგილის შეფასება და ამ მემკვიდრეობის შენარჩუნებაში მათი წვლილის გაანალიზება. აჭარის რეგიონი, რომელიც მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთით, შავი ზღვის სანაპიროზე, წარმოადგენს გეოგრაფიულ არეალს, სადაც ისტორიის მანძილზე სხვადასხვა ეთნიკური და კულტურული სტრუქტურები იკვეთებოდა, რამაც მდიდარი მხატვრული დაგროვება განაპირობა. კერძოდ, ხეზე კვეთის ოსტატობა დიდ მნიშვნელობას ატარებდა როგორც რეგიონის ყოველდღიურ ცხოვრებაში, ისე მხატვრულ შემოქმედებაში და იგი თაობიდან თაობას გადაცემული გამოცდილებით ვითარდებოდა. ამ კონტექსტში, აჭარის სახელმწიფო მუზეუმში დაცული ხის არ­ტეფაქტები, მათ ესთეტიკურ ღირებულებასთან ერთად, კულტურული უწყვეტობისა და ადგი­ლობ­რივი იდენტობის წარმომადგენლებად გვევლინებიან. კვლევის ფარგლებში, მუზეუმის კოლექ­ციაში დაცული შერჩეული ხის ნაკეთობები გაანალიზდა მათი ფორმალური მახასიათებლების, ორ­ნამენ­ტული მოტივების, ტექნიკური სტრუქტურისა და სტილისტური თავისებურებების მიხედვით. იკონო­გრაფიული ანალიზის მეშვეობით შეფასდა არტეფაქტებში არსებული სიმბოლოები და მათი კავშირი სოციალურ სტრუქტურებთან. ნაშრომში არტეფაქტების პერიოდულ მახასიათებლებთან კავშირის დამყარებით გამოიკვეთა მათი მნიშვნელობა ისტორიულ კონტექსტში. ასევე, ტიპოლო­გიუ­რი კლასიფიკაციის მეშვეობით შეფასდა რეგიონში ხის ხელოვნების განვითარების ტრაექტო­რია. ეს კვლევა ფოკუსირებულია არა მხოლოდ ცალკეული ხელოვანების შემოქმედებაზე, არამედ საერთო კულტურულ მეხსიერებასა და კოლექტიურ იდენტობაზე. მიღებული შედეგები მიუთითებს იმაზე, რომ აჭარული ხის ხელოვნება არ არის მხოლოდ ფუნქციური დანიშნულების მქონე ხელოს­ნობის პროდუქტი, არამედ მაღალი მხატვრული ღირებულებისა და ისტორიული მნიშვნელობის მქონე ორიგინალური ნამუშევრებია. შესაბამისად, ამ ნამუშევრების დოკუმენტირება, დაცვა და ექს­პონირება უდიდესი მნიშვნელობისაა კულტურული მემკვიდრეობის მდგრადობისთვის, ხელოვნე­ბის ისტორიის მეცნიერებისა და სამუზეუმო პრაქტიკისთვის.
მურათლის (მარადითის) მეჩეთში ნაპოვნი სადა ქსოვილების ჯგუფი ართვინი-ბორჩხა
ადამიანები, წინაისტორიული ხანებიდან დღემდე, საცხოვრებელი და საკვების მიღების მსგავსად, სიცოცხლისთვის აუცილებელი საჭიროებების გარდა, მუდმივ განვითარებას აღ­წევდნენ და მათ საცხოვრისებს ესთეტიკური თვალსაზრისითაც ალაგებდნენ. გარემოს შემსწავ­ლელი და მასზე ბატონობის დამკვიდრებული ადამიანი თავდაპირველად მცენარეულ ბოჭკოებს ამუშავებდა, ძაფს ამზადებდა, შემდგომ ქსოვას სწავლობდა და საცხოვრისს როგორც ალამაზებდა, ასევე სითბოს შესანარჩუნებლად ქსოვილებით ფარავდა. ნედლეულის თავისებურებისა და გამო­ყენების სპეციფიკის გამო, ქსოვილები დიდხანს ვერ ინახებოდა, თუმცა მათი მცირე ნაშთები მაინც აღმოჩენილია. მაგალითად, ერთ-ერთ უძველეს ნიმუშად ითვლება კავკასიონის ქედის კალთებზე მდებარე ძუძუანას მღვიმეში აღმოჩენილი ნაშთები. ამ მღვიმის ზედა პალეოლითის ფენებში გა­მოვ­ლენილია მცენარეული ბოჭკოებისგან დამზადებული სელის ქსოვილის ფრაგმენტები. ზო­გიერთ მათგანში დადასტურებულია, რომ ძაფები ფერადი, ორმაგად ხვეული და კვანძით შეკრული იყო. ანატოლიის ტერიტორიაზე დღემდე მოღწეული უძველესი ქსოვილის ნაშთები ჩათალჰოიუქის გათხ­რების დროს იქნა აღმოჩენილი. ეს ნიმუშები ძვ. წ. IX–VII ათასწლეულებით თარიღდება და სწო­რედ ამ დროიდან ჩანს, რომ ანატოლიაში ქსოვა უკვე ცნობილი იყო. შემდგომ პერიოდში ანატო­ლიაში დამკვიდრებული ჰეთები და ურარტუელები ქსოვასა და ბუნებრივ საღებავებსაც იცნობდნენ, თანაც მას სავაჭრო მიზნითაც იყენებდნენ, რაც სხვადასხვა წერილობით წყაროშია დაფიქსირებუ­ლი. თუმცა, ამ ხელოვნებამ ანატოლიაში უმაღლეს წერტილს თურქული ტომების ჩამოსვლისა და გავრცელების შემდეგ მიაღწია. შუა საუკუნეებისა და შემდგომი დროის მოგზაურთა (იბნ ბატუტა, მარკო პოლო, ევლია ჩელები) ჩანაწერებიდან ჩანს, რომ ანატოლიის სხვადასხვა ცენტრებში ქსოვის წარმოება ხდებოდა და ნაწარმი ანატოლიის ფარგლებს გარეთაც გაჰქონდათ. ამ მოხსენების საგანს წარმოადგენს ართვინის/Borçka-ს მუნიციპალიტეტში, მურათლის (მარადითი) სოფლის მეჩეთში დაცული სწორნართებიანი ქსოვილების ჯგუფი. მეჩეთი აშენდა 1846 წელს. აქ დაცული ნიმუშები ტექნიკის, ფერის, კომპოზიციისა და ორნამენტის თავისებურებების მიხედვით იქნა გაანალიზებუ­ლი. კვლევის მიზანია დადგინდეს, რა ადგილი და მნიშვნელობა უჭირავს ამ რეგიონში — რომელიც საქართველოს საზღვარს ესაზღვრება — წარმოებულ სწორნართებიან ქსოვილებს ქსოვის ხელოვ­ნებაში.
ბედისწერის ფენომენისათვის ლაზურ ჯადოსნურ ზღაპრებში
ნაშრომში საუბარია სოფელ სარფში მცხოვრები ლაზებისგან ჩაწერილი ზღაპ­რების მნიშვნელობაზე, რაც საშუალებას გვაძლევს, სრულყოფილი წარმოდგენა შევიქმნათ ლაზური საზღაპრო ეპოსის განვითარების შესახებ. ძირითადად გაანალიზებულია ის ჯადოსნური ზღაპრები, სადაც საუბარია ბედისწერასა და მისი ზებუნებრივი, ადამიანური გონებისადმი მიუწვდომელი ძალის შესახებ. ნაშრომში განხილულ ჯადოსნურ ზღაპრებზე დაკვირვება ცხადყოფს, რომ ხალხური ეპოსის ეს უბანიც, ზეპირსიტყვიერ სხვა ჟანრებთან ერთად, საერთო ქართველურია და მათ პარალელები ეძებნებათ ჩვენი ქვეყნის სხვა კუთხეებშიც.
ფოლკლორულ ჟანრთა გენეტიკური კავშირისათვის
ხელოვნების ნებისმიერი დარგისათვის, უაღრესი სოციალურობის გამო, უცხოა კარჩაკეტილობა; ეს მით უფრო ითქმის ზეპირსიტყვიერებაზე, რომლის უმთავრესი სპეციფიკაა კოლექტიურობა - მრავალთა გულისთქმის გადმოცემა და სოციუმის ყველა ფენის სულიერ ქურაში გამოწრთობა, რაც ფოლკლორულ შემოქმედებაში ჟანრთა შორის გენეტიკურ კავშირში ვლინდება. ხალხურ სიტყვიერებაში ჟანრთა შორის გენეტიკური კავშირის მკაფიო მაგალითებია ანდაზასა და პოეზიის სხვადასხვა სახეებს, ანდაზასა და იგავ-არაკს, ანდაზასა და სიტყვის მასალას, თიბვის ლექს-სიმღერებსა და სამგლოვიარო პოეზიას, საგმირო და საისტორიო, საგმირო-საისტორიო და სამგლოვიარო ზეპირსიტყვიერებას, ლეგენდას, თქმულებასა და გადმოცემას, მითსა და ლეგენდას შორის მრავალმხრივ სარგო ტრდიციული ურთიერთმიმართება, რაც ვლინდება გენეტიკური კავშირის მქონე ჟანრის ნაწარმოებთა ცალკეული ეპიზოდებისა და მოტივების ურთიერთშერწყმის სახით. ფოლკლორულ ჟანრთა შორის გენეტიკური კავშირის თვალსაზრისით მეტად საინტერესოა ანდაზა-აფორიზმებსა და ხალხურ ფილოსოფიურ ლრიკას შორის ურთიერთმიმართების საკითხი, რასაც ეძღვნება წინამდებარე ნაშრომი.
ნოდარ დუმბაძის რომანის „ნუ გეშინია, დედა“ სათაურის სემანტიკა
ნოდარ დუმბაძის რომანს „ნუ გეშინია დედა“ მოვიაზრებთ ანტისაბჭოთა დისკურ­სის ნაწილად, მასში აშკარად გამოვლენილი ანტისაბჭოთა რიტორიკის, კულტურული იზოლაციის წინააღმდეგ ბრძოლის გამო. ის წარმოადგენს თავისი ეპოქის სოციოკულტურული მდგომარეობის პასუხს; გამოხატავს მწერლის სუბიექტურ პოზიციას XX საუკუნის 60–იან წლებში საბჭოთა სივრცეში მიმდინარე პროცესებზე. ნაშრომში განვიხილავთ რომანის მხატვრულ მხარეს, იმ საშუალებებს, რომლებიც ავტორმა გა­მოიყენა თავისი მთავარი სათქმელის გასაშუქებლად, კერძოდ, გავიაზრებთ ნაწარმოების სათაურს, როგორც მხატვრული პირობითობის ერთ-ერთ გამოვლინებას, მის როლს მხატვრული ჩანაფიქრის რეალიზაციისას, იდეური შინაარსისა და სახეობრივი სტრუქტურის ჩამოყალიბებაში; განვსაზღვ­რავთ მის ესთეტიკურ ფუნქციას ნაწარმოების შინაარსთან კავშირში. სათაურის დეკოდირება ჩვენი კვლევის მნიშვნელოვანი ასპექტია. ამ კვლევის შედეგად იკვეთე­ბა, როგორ მუშაობდა ავტორი ტექსტზე და განისაზღვრება მწერლისეული სტილის ორიგინალობის ხარისხი. ანალიზის დროს ყურადღებას ვამახვილებთ ისეთ სიმბოლოებსა და სააქცენტო სიტყ­ვებ­ზე, ასევე, მათ მნიშვნელობებზე, როგორიცაა: რიცხვი 13; „ახალი ღმერთი“; სატანისეული დამღა–ნიშნები; მზის სიმბოლო ჯვარი; მამალი როგორც ზეციური ცეცხლის – მზის – ზოომორფული ტრანს­ფორმაცია და განთიადის, სულიერი განახლების სიმბოლო; „პარიზის კომუნა“ როგორც სახელ­მწი­ფოებრივი პროპაგანდის მნიშვნელოვანი სიმბოლო. გარდა ამისა, მოვიხმობთ ტექსტთან ასოცი­რე­ბულ იგავებსა და გამონთქვამებს ბიბლიიდან. ანალიზის შედეგად ვასკვნით, რომ სათაური, თავისი ძლიერი პოზიციის წყალობით, მხატვრული ტექსტის მაორგანიზებელი ცენტრია, მისი კომპო­ზი­ციური დომინანტია. ტექსტის სიღრმისეული გააზრების შედეგად გახდა ცნობილი, როგორ შეივსო სათაური კონ­ცეპტუალური მნიშვნელობით. „ნუ გეშინია, დედა“ – რომანის ბოლოს ამ სიტყვებით არა მარტო მთავარი გმირი მიმართავს დედის სახებას, არამედ ავტორი გვანუგეშებს, რომ დამთავრდა წყვდია­დის ჟამი, დადგა სინათლის, მზის, უფლის სუფევის ხანა, რომ ქვეყანაში იზრდება და ყალიბდება ღირსეული თაობა, დგება განთიადი. ჩვენი აზრით, სწორედ ეს გახლდათ რომანის სათაურში კოდირებული ავტორის მთავარი სათქმელი.
მედეა - თავისუფლების სიმბოლო ჟან ანუის დრამატურგიაში
მეოცე საუკუნის ფრანგული ლიტერატურის თვალსაჩინო წარმომადგენელმა, დრა­მატურგმა ჟან ანუიმ, რომელიც დაინტერესდა მედეას თემით, შემოგვთავაზა უკვდავი ტრაგე­დიის თავისებური ინტერპრეტაცია; მან შეინარჩუნა კლასიკური სიუჟეტის - მედეასა და იასონის ისტორიის ძირითადი ხაზი, მაგრამ მითის სიუჟეტებს და პერსონაჟებს უფრო ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური განზომილება შესძინა; მის პიესაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა პერ­სონაჟების შინაგან კონფლიქტებს და მორალურ წიაღსვლებს. საფრანგეთში დაძაბული პოლი­ტი­კური ვითარების ფონზე, როცა ასპარეზზე გამოდიან ეგზისტენციალისტები და აბსურდის თეორიის მიმდევრები, ანუიმ შექმნა ფაქტობრივად „აბსურდის“ დრამა, რომელშიც ერთმანეთს უპირისპი­რებს სიყვარულსა და ღალატს, თავისუფლებასა და მონობას/კომფორმიზმს, იდენტობასა და თვით­შეფასებას, ცივილიზაციასა და ბარბაროსობას. ანუის ,,მედეა’’ თავისუფლების შესახებ გვიყვება და გვიხსნის, თუ რას ნიშნავს, იყო თავისუ­ფა­ლი და, შესაბამისად, ბედნიერი ამ კომპრომისულ სამყაროში, სადაც მხოლოდ თანამოაზრეებს იღე­ბენ და იშორებენ ყველას, ვინც განსხვავებულად ფიქრობს. იასონიც იმიტომაა საბრალო კონფორ­მისტი და მოღალატე, რომ ის, უპირველეს ყოვლისა, ღალატობს თავისუფლებას, ჭეშმარიტ სიყვა­რულს. ამ ბინარულ დაპირისპირებაში იასონი ირჩევს მორჩილებას/მონობას და ამაოე­ბას/კეთილ­დღეობას, მედეა კი - თავისუფლებას, რომელიც „ღმერთების ბინძურ თამაშებსაც“ არ ეპუება თავისი „საკმარისად ძლიერი სულით“. სწორედ ასეთი მტკიცე, ძლიერი, ამაყი და თავისუფლებისმოყვარე პერსონაჟი - ჟან ანუის მედეა იქცა ევროპული ცივილიზაციის თავისუფლების სიმბოლოდ.
ინტერმედიალური ტრანსფორმაციები ინტერკულტურულ კონტექსტში
თანამედროვე ეპოქალური ცვლილებებისა და მაღალტექნოლოგიური პროცესე­ბის განვითარების ფონზე ჩვენი კვლევის ფარგლებში ექცევა ინტერმედიალური ტრანსფორმაციები ინტერკულტურულ კონტექსტში და დღესდღეობით სულ უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენს. ამაში, უპირველესად მოიაზრება ლიტერატურული კინოეკრანიზაციები. ადაპტაციები აღარ შემოიფარგ­ლება მხოლოდ ნარატოლოგიური ტექსტის ვიზუალურ ხატად გარდაქმნის პროცესით. ხშირია ერთ კონკრეტულ კულტურულ სისტემაში შექმნილი ნაწარმოების სხვა სისტემაში გაცოცხლება, ახლე­ბუ­რი სულის შთაბერვა, ან სულაც ორიგინალისადმი ერთგულების გამოვლინება. სწორედ ასე იქმნება კულტურათაშორისი დიალოგი, სადაც ენობრივი, იდეოლოგიური, ნარატოლოგიური და ესთეტიკუ­რი სისტემები ერთმანეთს ეჯახება. როდესაც ერთ ენობრივ სივრცეში შექმნილი ტექსტი სხვა კულ­ტურულ კონტექსტში გადაინაცვლებს და კინემატოგრაფიულ ენაზე გარდაიქმნება, იწყება არა მხო­ლოდ ერთგვარი სისტემების თარგმანი, არამედ კულტურით განპირობებული რიგი სიმბოლოების, ღირებულებებისა და ისტორიული მეხსიერების გადაფასება. ამასთან, თანამედროვე კულტურათაშორისი ადაპტაციები აიძულებს ტექსტს გადალახოს ენობ­რივი, ესთეტიკური და იდეოლოგიური საზღვრები, რაც ახალ ინტერპრეტაციულ ველსა და კულ­ტურულ კოდებს ქმნის. ლიტერატურის ინტერკულტურული კინოადაპტაციები ხშირად, არა მხოლოდ შინაარსის თვალსაზრისითაა ადაპტირებული, არამედ ჩნდება ახალი ტექსტობრივი, კულტურული კოდები, რაც განპირობებულია კულტურული ნორმების, კინემატოგრაფიული კონვენ­ციებისა და სოციალური კონტექსტის მიხედვით პერსონაჟების, თემებისა და სიმბოლოების ფუნქ­ციური და სტრუქტურული ცვლილებით. ამგვარად, ადაპტაციის პროცესი ინტერპრეტაციისა და რეკონტექსტუალიზაციის პროცესად აღიქმება. ლიტერატურის ინტერკულტურული კინოადაპტაციების ანალიზი ასევე ავლენს, რომ ფილმს, როგორც მედიუმს, არ შესწევს ძალა პირდაპირ და უცვლელი სახით მიიღოს გარკვეული ლიტერატურული გამოხატვის ფორმები (მაგ., შინაგანი მონოლოგები, თხრობითი ინსტანციები), არამედ მან საკუთარი ვიზუალური და თხრობითი სტრატეგიები თუ ტექნიკა უნდა შეიმუშაოს. საბოლოო ჯამში, ლიტერატურის კინოადაპტაცია ინტერკულტურულ სივრცეში მოიაზრება, როგორც შემოქმედებითი შეთანხმების პროცესი – ორიგინალი ტექსტისადმი ერთგულებასა და კულტურით განპირობებულ ადაპტაციას შორის. აქცენტები დასმულია პროდუქტიულ განსხვავე­ბა­ზე, რომელიც მედიაკულტურული ცვლილებების შედეგად წარმოიქმნება.
იოსებ გრიშაშვილის ეროვნულ-პოლიტიკური მრწამსი
მიუხედავად იმისა, რომ აზრის თავისუფლად გამოხატვა ჩვენი ქვეყნის მოქა­ლა­ქეებს საქართველოში რუსული მმართველობის არსებობის ყოველ ეტაპზე ჰქონდათ მკაცრად შეზღუდული, მეფის დროინდელ რუსეთსა და საბჭოთა კავშირში ამ თვალსაზრისით არსებული მდგომარეობანი მაინც მნიშვნელოვანწილად განსხვავდებოდა ერთმანეთისგან. კერძოდ, საბჭოთა რეჟიმამდელ პერიოდში აზრის გამოხატვის მხრივ უფრო მეტი თავისუფლება არსებობდა, ვიდრე კომუნისტური მმართველობის დროს. ამის ერთ-ერთ ნათელ გამოხატულებას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ საბჭოთა ხელისუფლებამდელი დროის ჩვენი მწერლობა გაცილებით ნაკლებად იყო კო­ნი­უნქტურული, ვიდრე შემდგომი პერიოდისა. სამწუხაროდ, საბჭოთა ეპოქაში მოღვაწე მწერალ­თა დიდი ნაწილის მსგავსად, ამ მოვლენამ იოსებ გრიშაშვილის (1889-1965 წწ.) შემოქმედებასაც დაასვა დაღი. კერძოდ, 1930-იანი წლებიდან დაწერილ მის ლექსებში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა იმ ლექსებმა, რომლებშიც იმდროინდელ იდეოლოგიურ მოთხოვნათა შესატყვისი ფორმით იყო განდიდებული საბჭოთა სინამდვილე. აღნიშნული ლექსებისგან განსხვავებით, 1910-1920-იან წლებში შექმნილ ლექსებში იოსებ გრიშაშვილმა რადიკალურად განსხვავებული სახით გამოხატა თავისი ეროვნული თვალთახედვა. კერძოდ, იმხანად შექმნილი პოეტური ტექსტებით იგი უკომპ­რომისოდ ავლენდა თავის ოპოზიციურ დამოკიდებულებას საბჭოთა ხელისუფლებისა და რუსული ოკუპაციისადმი. მიუხედავად იმისა, რომ მაშინ ამ ლექსების მხოლოდ ნაწილი იყო გამოქვეყ­ნე­ბული, ამგვარი სულისკვეთების გამომხატველი მისი ეს პოეტური ქმნილებანი ხალხში ფართოდ იყო გავრცელებული. ამ ლექსების შექმნის გამო პოეტი არაერთგზის იქცა დევნის ობიექტად. იოსებ გრიშაშვილისადმი ხელისუფლების მესვეურთა და საბჭოთა იდეოლოგიის მსახურ კრიტიკოსთა რეპრესიულმა დამოკიდებულებამ საბოლოოდ ის შედეგი გამოიღო, რომ 1930-იანი წლებიდან დაწყებული მისი შემოქმედება აშკარად მოექცა საბჭოთა იდეოლოგიის მარწუხებში.
ქართული ლირიკული ლექსი პოლიტიკური ლიბერალიზაციის ეპოქაში – „დათბობის“ ხანა
გლობალიზაციის ეპოქიდან დანახული ე. წ. „ხრუშოვის დათბობის ხანა“, რომე­ლიც გასული საუკუნის 50-იანი წლებიდან მოყოლებული 60-იანი წლების შუა წლებამდე გაგრ­ძელდა, ხშირად საბჭოთა კულტურის „ოქროს ხანადაც“ მოიხსენიება. ნ. ს. ხრუშოვის მოწოდების შესაბამისად, კულტურული ცხოვრების ყველა სფეროსა და, მათ შორის, ლიტერატურაზე, თანაბ­რად უნდა გავრცელებულიყო პარტიის იდეოლოგიური ზეგავლენა. „საერთოპროლეტარული და საერთოპარტიული საქმის“ ჩარჩოებში მწერლისა და პოეტის შემოქმედება კვლავ მოიაზებოდა, როგორც სახელმწიფოებრივი ფუნქციის მქონე ინსტრუმენტი - კულტურის მოღვაწეებს უნდა გამოემზეურებინათ საბჭოთა წყობის როგორც უარყოფითი, ისე - დადებითი მხარეები. იდეოლოგიური კლიშეები ეფუძნებოდა საზოგადოებაში ხელოვნების როლი­სა და ადგილის განსაზღვრის მანამდე არსებულ ხედვებს, რაც, ბუნებრივია, მოიაზრებდა ძალა­უფ­ლების იდეოლოგიურ მექანიზმთან მტკიცე კავშირს. კულტურულ განვითარებაში დიდი წვლილი შეიტანა პოეზიამ. გასათვალისწინებელია, რომ იგი საზოგადოების სოციალური განვითარების მნიშვნელოვან ღერძს წარმოადგენდა. პერიოდული გამოცემების - „ლიტერატურული საქართველოს“, „ცისკრის“, „მნათობის“, „საბჭოთა ხელოვნებისა“ თუ „პირველი სხივის“ ფურცლებზე ღვაწლმოსილ ლიტერატორთა გვერდით აქტიურად იბეჭ­დე­ბო­და შემოქმედებით ასპარეზზე ახლადგამოსულთა ლირიკული ლექსები. მკითხველს შესაძლებლობა ჰქონდა, გასცნობოდა იოსებ ნონეშვილის, მურმან ლებანიძის, ირაკლი აბაშიძის, მუხრან მაჭავა­რია­ნის, ანა კალანდაძის, მიხეილ ქვლივიძის, შოთა ნიშნიანიძის, მორის ფოცხიშვილის, ოთარ ჭილა­ძისა და სხვათა შემოქმედებას. „ხრუშოვის დათბობის ხანაშივე“ წამოიჭრა კულტურული დიალოგის საკითხი, რაც, გარკვეულ­წი­ლად, ბევრ კითხვის ნიშანს აჩენდა, რადგან „უცხოს“ გაგება-გააზრება არაერთმნიშვნელოვან სპეციფიკას ატარებდა; იზოლაციისა და მკაცრად საერთოეროვნული მრწამისის იდეოლოგიური და­პირისპირება განსაზღვრავდა კულტურული პოლიტიკის ზოგად პრინციპებს. საბჭოთა ხედვის ტრაექტორიის ცვლილებას გარდატეხა მოჰყვა ლიტერატურაშიც, რომელიც მაინც რჩებოდა პოლიტიკის მძაფრი გავლენის ქვეშ. იდეოლოგიური მრწამსის გამო აღარ აპატიმ­რებდნენ კულტურის მოღვაწეებს, მაგრამ ცენზურის წნეხის ქვეშ ექცეოდა თითოეული მხატვრული ნაწარმოები, რომელიც არ შეესაბამებოდა საბჭოთა იდეოლოგიას. ბუნებრივია, ეს სულ უფრო მეტად ეწინააღმდეგებოდა ცოცხალ ლიტერატურულ პროცესს.
ეკატერინე გაბაშვილის „მაგდანას ლურჯას“ ტრანსფორმაცია ტექსტიდან ეკრანზე
ნაშრომში ეკატერინე გაბაშვილის ცნობილი მოთხრობის ტექსტიდან ეკრანზე ტრანსფორმაციის საკითხს არა მხოლოდ კინემატოგრაფიული, არამედ (და უფრო მეტად) გენ­დერული თვალსაზრისითაც განვიხილავთ. კვლევის მიზანია, გამოიკვეთოს, როგორ იცვლება ქა­ლის ნარატიული ხმა ლიტერატურული ტექსტის კინემატოგრაფიულ ინტერპრეტაციაში. მოთხრობა 1890 წელს დაიწერა. ფილმი კი თენგიზ აბულაძემ და რეზო ჩხეიძემ 1955 წელს, სულ სხვა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ვითარებაში გადაიღეს. ჩვენს კვლევაში, განსაკუთრებული ყუ­რადღება ეთმობა ქალის სოციალური და ეკონომიკური დაუცველობის საკითხს, დედობის ფენო­მენსა და პატრიარქალური გარემოს გავლენას ქალის ბედზე. გენდერული თეორიის საფუძველზე ნაჩვენებია, რომ გაბაშვილის ტექსტში ქალის ხმა წარმოდგენილია როგორც ინდივიდუალური გამოცდილება, ხოლო ეკრანიზაციაში იგი გარდაიქმნება კოლექტიური სოციალური ტრაგედიის ნაწილად. სტატია ამტკიცებს, რომ მიუხედავად ნარატიული და ესთეტიკური განსხვავებებისა, ორი­ვე ნამუშევარში, ტექსტსა და ფილმში, მაგდანა რჩება ქალური სიმტკიცის, ღირსებისა და მორა­ლური ძალის სიმბოლოდ.
დიპლომატიური დისკურსის ლექსიკური თავისებურებები აღმოსავლეთის საკითხის გამწვავების პერიოდში
წარმოდგენილი ნაშრომი შესრულებულია ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ორი დარგის — ისტორიისა და ლინგვისტიკის ჭრილში. კვლევის მიზანსა და ამოცანას წარმოადგენს დიპლომატიური მიმოწერის კონკრეტული დოკუმენტების ლექსიკური მახასიათებლების ანალიზი, წარმოდგენილი დოკუმენტაციის ლექსიკური შემადგენლობის თვისებების და ფორმატის შესწავლა, ასევე მისი როლისა და გავლენის განსაზღვრა აღმოსავლეთის საკითხის გადაწყვეტის პროცესში შესწავლილი პერიოდის დიპლომატიის ისტორიაში. ნაშრომში განისაზღვრება დიპლომატიური დისკურსის ცნება და გამოკვეთილია მისი ძირითადი მახასიათებლები. ფრანგული დიპლომატიური დისკურსის კონსტიტუტიური ნიშნების ანალიზი, რომელიც ეფუძნება აღმოსავლეთის საკითხის კრიზისული ეტაპის დიპლომატიური მიმოწერის საარქივო მასალების ტექსტებს, ცხადყოფს, რომ ლექსიკურ დონეზე დამახასიათებელია სამხედრო, იურიდიული და დიპლომატიური ტერმინოლო­გიის ფართო გამოყენება. აღნიშნული გარემოება აიხსნება დასუსტებულ ოსმალურ იმპერიაზე გან­ხორციელებული ზეწოლით, რომლის მიზანიც ბერლინის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული გადაწყვეტილებების შესრულება იყო დეშიფრირებული და თარგმნილი.
წერითი და ზეპირი მეტყველების მიმართების საკითხისთვის მჭევრმეტყველებაში
წინამდებარე კვლევის საგანია ზეპირი და წერითი მეტყველების ურთიერთმი­მართება მჭევრმეტყველების კონტექსტში. ნაშრომი მიზნად ისახავს მეტყველების ამ ორი ფორმის ძირეული თავისებურებების, მათი ლინგვისტური და კომუნიკაციური ფუნქციების გაანალიზებასა და მჭევრმეტყველებაში მათი თანაარსებობის სპეციფიკის გამოკვეთას. კვლევის აქტუალობა განპირობებულია თანამედროვე საჯარო კომუნიკაციის ტრანსფორმა­ცი­ით, სადაც ზეპირი და წერითი ფორმები სულ უფრო მეტად ურთიერთდამოკიდებული ხდება. მიუ­ხე­დავად იმისა, რომ ზეპირ და წერით მეტყველებას შორის განსხვავებები შესწავლილია, აღნიშნული ნაშრომი მჭევრმეტყველების ფონზე განიხილავს მათ თანაარსებობას, როგორც კომპლექსურ და ჰიბრიდულ ენობრივ-კომუნიკაციურ აქტს, რაც აქამდე, ძირითადად, ფრაგმენტულად იყო გაანა­ლი­ზებული ქართულ ლინგვისტიკაში. კვლევის სიახლე გამოიხატება იმაში, რომ ნაშრომში შესწავ­ლი­ლია არა მხოლოდ ზეპირი და წერითი მეტყველების საზღვრები, არამედ წარმოსახავს მათ დინა­მიკურ ურთიერთდამოკიდებულებას კონკრეტულ საზოგადოებრივ-ისტორიულ კონტექსტებში. კვლევა ეფუძნება დესკრიფციულ-ანალიტიკურ და შედარებით მეთოდებს და აერთიანებს ფუნქციური სტილისტიკისა და რიტორიკის თეორიულ პრინციპებს. პირველ ეტაპზე, განხილულია წერითი და ზეპირი მეტყველების ცნებები და მათი ლინგვისტური და კომუნიკაციური თავისე­ბუ­რებები, განსაკუთრებული ყურადღებით მჭევრმეტყველების ჰიბრიდული ბუნების მიმართ. მეორე ეტაპზე, შესრულებულია ქართული მჭევრმეტყველების ტექსტების სტილისტიკური და ტექსტური ანალიზი სხვადასხვა სფეროდან, სადაც შეფასებულია ტექსტის წერილობითი მომზადებისა და ზეპირი რეალიზაციის თავისებურებები. შედარებითი ანალიზის შედეგად, გამოვლენილია ზეპირი და წერითი მეტყველების ურთიერთდაპირისპირებისა და ურთიერთშევსების მექანიზმები. ნაშრომის ძირითადი მიზანია მჭევრმეტყველებაში წერითი და ზეპირი მეტყველების ფუნქ­ციური და სტრუქტურული ურთიერთმიმართების დადგენა. ამ მიზნის მისაღწევად: განსაზღვრულია ზეპირი და წერითი მეტყველების ლინგვისტური თავისებურებები; გაანალიზებულია ამ ორ ფორმას შორის განსხვავებები; აღწერილია მჭევრმეტყველების შუალედური, გარდამავალი ბუნება მეტყვე­ლე­ბის ზეპირსა და წერით ფორმებს შორის; ნაჩვენებია, რომ მჭევრმეტყველება არის ორივე ფორ­მის ორგანული სინთეზი, რომელიც ხშირად ეფუძნება წინასწარ დაწერილ ტექსტს, მაგრამ საბო­ლოოდ რეალიზდება ზეპირი წარდგენის გზით; გამოკვლეულია, თუ როგორ აისახება ეს შერწყმა მჭევრმეტყველების ეფექტიანობასა და სტრუქტურულ ფორმირებაზე. კვლევა აჩვენებს, რომ მჭევრმეტყველება ვერ განიხილება მხოლოდ ზეპირი ან მხოლოდ წე­რითი ფორმის ფარგლებში – ის წარმოადგენს ჰიბრიდულ აქტივობას, სადაც წერით ფორმას ეკუთვ­ნის ტექსტის წინასწარ მომზადებული სტრუქტურა და შინაარსი, ხოლო ზეპირს – ემოციური ჩართუ­ლობა, აუდიტორიის მართვის შესაძლებლობა და იმპროვიზაციის პოტენციალი. ეს კომპლექსუ­რო­ბა მჭევრმეტყველებას ანიჭებს უნიკალურ როლს როგორც სიტყვიერ შემოქმედებაში, ისე საზო­გა­დოებრივ კომუნიკაციაში.
ქუთ: ხაჭაპურის საიდუმლო და მისი კავშირი მრავალძარღვასთან
სვანეთში „დიარ” დღემდე საკვები პურის სახელია, ხოლო მისგან ფუნქციურად და არსობრივად „გამოცალკევებული“ სარიტუალო პური არის „ლე-მზირ,” ანუ „მზირ“-ის პური. „ლე-მზირ“ განსაკუთრებული მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, რომელთა შორის ერთ-ერთია „ქუთ/ქუთვ” − ხაჭაპური, ყველჩართული პური. მოცემული კვლევა ეხება რიტუალური კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ატრიბუტის, ყვე­ლის დამზადების ტექნოლოგიას. იმის დასამტკიცებლად, რომ რძის საკვეთად ცხოველურ ფერმენ­ტამდე საქართველოს ტერიტორიაზე ადამიანი გამოიყენებდა მცენარეულ ფერმენტს, ჩატარდა ექსპერიმენტი, რომელმაც დაადასტურა, რომ ყველის მცენარით ამოყვანა, საქონლის კუჭის გარეშე, შესაძლებელია და ეს მცენარე არის მრავალძარღვა, რომელიც გამოირჩევა თავის სამკურნალო თვისებების წყალობით და რომელსაც ჰქვია პურის, ხაჭაპურის სახელი − „ქუთ-კვახ” („ქუთ“ − ხა­ჭა­პური, „კვახ“ − პური გულსართის გარეშე).
უილიამ ოკამის სუპოზიციების როლი ლინგვისტური აზროვნების განვითარებაში
უ. ოკამის ფილოსოფიურ-ლოგიკური კონცეფცია მეცნიერული აზროვნების ფაქ­ტორია. მე-14 საუკუნეში მცირე აკადემიური რესურსის გამოკვლევით ინგლისელმა ფილოსოფოსმა ჩამოაყალიბა სამყაროს, აზროვნებისა და ენის ურთიერთმიმართების არისტოტელესაგან განსხვა­ვე­ბული კონცეპტუალური ხედვა. უ. ოკამს არ შეუქმნია გლობალური ფილოსოფიური თეორია, მეც­ნიე­რების ოლიმპოზე იგი დაიმკვიდრებს ადგილს სპეციფიკური შემოქმედებით - ნიშანთა და სუპოზიციათა ლოგიკური ანალიზით. მიღებულმა შედეგმა გაუსწრო დროს და ამიტომ საუკუნეთა განმავლობაში დარჩა სათანადო შეფასების გარეშე. ნამდვილად აქტუალური და მოთხოვნილი უ. ოკამის ნააზრევი გახდება მხოლოდ მე-20 საუკუნეში. ლინგვისტური ფილოსოფიის წარმომადგენ­ლები, ჯ. მურის, ბ. რასელის, ლ. ვიტგენშტაინის, ჯ. ოსტინის მიმდევრები, მრავალ ქვეყანაში სამყა­როს ფილოსოფიურ კვლევას უ. ოკამის მსგავსად აწარმოებენ მცირე ენობრივი მასალის ლოგიკური ანალიზით. ლ. ვიტგეინშტაინისა და ჯ. ოსტინის ნაშრომებში ენის ლოგიკურმა ანალიზმა სათავე დაუ­დო ლინგვისტურ პრაგმატიკას. სტატიაში შეფასებულია უ. ოკამის კონცეფციის განმაპირო­ბე­ბელი წინაისტორია, განხილულია ენის ანალიზის პრინციპები, შესწავლილია ავტორის იდეათა განვითარების გზა მეცნიერებაში.
Admonitio Generalis, როგორც Collectio Dionysiana-ს გავლენის დასტური კაროლინგურ კანონმდებლობაზე
მცირე სკვითიიდან (დღევანდელი დობრუჯა) გამოსული პროტორუმინელი სწავ­ლულის, დიონისიუს მცირის (Dionysius Exiguus) კანონიკური კრებული, რომელიც ცნობილია როგორც Dionisiana, წარმოადგენდა უმნიშვნელოვანეს ორიენტირს არა მხოლოდ დასავლეთ ევროპის საეკ­ლე­სიო (კანონიკური) სამართლის ჩამოყალიბებასა და განმტკიცებაში, არამედ პირველ ათას­წლეულ­ში ეკლესიის ეკუმენური ერთიანობის ხელშეწყობაშიც, რაც აღმოსავლეთისა და დასავ­ლე­თისთვის საერთო კანონიკური საფუძვლის კოდიფიკაციით გამოიხატა. ამ კრებულის მაღალმა პრეს­ტიჟმა განაპირობა ის, რომ კარლოს დიდმა იგი იურიდიული ავტორიტეტის წყაროდ და ნიმუშად გამოიყენა 789 წლის თავის ცნობილ პროგრამულ დეკრეტში Admonitio Generalis, რამაც საფუძველი ჩაუყარა მის საკანონმდებლო უნიფიკაციის მცდელობებს ფრანკთა იმპერიაში. ამგვარად, მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში კანონიკური კანონმდებლობისა და სამოქალაქო სამართლის ურთიერთკავშირის წყალობით, Dionisiana-მ გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა დასავლური ქრისტია­ნული იურიდიული კულტურისა და მისი სამართლებრივი ინსტიტუტების გენეზისსა და განვითა­რებაზე.
გოვორას ნომოკანონის (პრავილა) დებულებები ოჯახის შესახებ
გოვორას ნომოკანონი (პრავილა), რომელიც დაიბეჭდა 1640–1641 წლებში გოვო­რას მონასტერში მათე ბასარაბის ინიციატივით, აღნიშნავს ვლახეთში რუმინულ ენაზე ნაბეჭდი სამართლებრივი კოდექსების ეპოქის დასაწყისს. მისი შინაარსი ასახავს როგორც ბიზანტიური კანონიკური სამართლის გავლენას, ისე ადგილობრივ პირობებთან ადაპტირებულ რეგულაციებს, რაც მას მნიშვნელოვან ისტორიულ და სამართლებრივ ღირებულებას სძენს. გოვორას სამართლებრივ კოდექსში განხილულ მრავალ ასპექტს შორის, როგორიცაა სასუ­ლიე­რო პირთა დისციპლინა, სინანულის (კანონმონანიების) სისტემა და კანონიკური სანქციები, წინა­მდებარე კვლევის მიზანია სიღრმისეულად შეისწავლოს ოჯახის ინსტიტუტი, განსაკუთრებული ყუ­რადღება დაუთმოს ნათესაობის, ქორწინების, მშობლის უფლებამოსილებისა და დარღვევების­თვის დაწესებული სასჯელების მომწესრიგებელ ნორმებს. ჩემი განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენს ისეთი ასპექტები, როგორიცაა ახლო ნათესავებს შორის ქორწინების აკრძალ­ვა, ქორწინება სხვა რელიგიის წარმომადგენლებთან, მეორე ან მესამე ქორწინების რეგულირება და თანხმობის მნიშვნელობა ქორწინების დადებისას. ყოველივე ეს ასახავს სამართლებრივ მენტა­ლო­ბას, რომელშიც ოჯახი განიხილება როგორც სოციალურ ბირთვად, ისე მორალურ ბასტიონად ბი­ზან­ტიური ეთოსით ჩამოყალიბებულ მყარ მართლმადიდებლურ ტრადიციაში. შესაბამისად, წინამდებარე კვლევა წარმოადგენს მცდელობას, ხელახლა შეფასდეს გოვორას ნომოკანონის წვლილი ოჯახის ინსტიტუტის განმტკიცებაში წინარე-მოდერნულ რუმინულ კონ­ტექსტ­ში, იმის ხაზგასმით, თუ როგორ იყო დაკავშირებული რელიგიური სამართალი XVII საუკუნის სოციალურ რეალობასთან.
რუმნიკის ეპისკოპოსის, წმინდა კალინიკეს საგამომცემლო-სასტამბო მოღვაწეობა
წინამდებარე კვლევა აანალიზებს რუმნიკ ნოულ სევერინის (Râmnic Noul Severin) ეპისკოპოსის, წმინდა მღვდელმთავარ კალინიკეს საგამომცემლო-სასტამბო (ტიპოგრაფიულ) მოღ­ვა­წეობას, რომელიც განიხილება ეკლესიაში ეპისკოპოსის სამასწავლებლო მსახურების კონკრე­ტულ გამოხატულებად. მრავალი კანონიკური ნორმა სხვადასხვა ვალდებულებებს აკისრებს ეპის­კო­პოსს, როგორც ეპარქიის ფარგლებში დოქტრინალურ (მოძღვრებით) ავტორიტეტს (შდრ. კართა­გენის საეკლესიო კრების 71-ე, 121-ე და 123-ე კანონები). ამ მოვალეობებს შორისაა: სარწმუნოებრივი ჭეშმარიტების საფუძვლიანი ცოდნა (შდრ. მეშვიდე მსოფლიო საეკლესიო კრების მე-2 კანონი; სარდიკიის საეკლესიო კრების მე-2, მე-10 და მე-11 კანონები); სამწყსოზე ზრუნვა ეპარქიის სამღვდელოების თეოლოგიური განათლებისთვის (შდრ. წმიდა მოციქულთა მე-80 კანონი და პირველი მსოფლიო საეკლესიო კრების მე-2 კანონი); ზრუნვა იმ პასუხისმგებლობაზე, რომლითაც სასულიერო პირები (მღვდლები და დიაკვნები) ქადაგებენ სარწმუნოებრივ ჭეშმარიტებას ეპარქიის სამრევლოებში (შდრ. წმიდა მოციქულთა 33-ე და 35-ე კანონები); სიყვარული და მზაობა მრევლისთვის უცვლელი დოქტრინალური ჭეშმარიტების სწავ­ლებისა (შდრ. მეექვსე მსოფლიო [ტრულის] საეკლესიო კრების მე-2 კანონი) ქადაგების (შდრ. მეექვ­სე მსოფლიო საეკლესიო კრების მე-19 კანონი) და კატეხიზაციის (შდრ. მეექვსე მსოფლიო საეკლე­სიო კრების 95-ე და მეორე მსოფლიო საეკლესიო კრების მე-7 კანონები) მეშვეობით. რუმნიკ ნოულ სევერინის ეპისკოპოსის, წმინდა მღვდელმთავარ კალინიკეს შემთხვევაში, სამას­წავლებლო მსახურება რამდენიმე უმნიშვნელოვანეს ინიციატივასა და მიღწევაში გამოიხატა. მათ შორის იყო მდიდარი და ნაყოფიერი საგამომცემლო-სასტამბო მოღვაწეობა, რომელიც მან რუმნიკ ნოულ სევერინის ეპარქიაში განახორციელა.
შრომისადმი ქრისტიანული დამოკიდებულება სახარებისა და წმინდა ილია მართლის მიხედვით
საკონფერენციო მოხსენება ეძღვნება შრომის არსობრივი მნიშვნელობის ქრის­ტია­ნული მსოფლმხედველობით გააზრებას ადამიანის ცხოვრებაში. საკითხი ახსნილია წმინდა წერილისა და წმინდა ილია მართლის ლიტერატურული თხზულებების მიხედვით. ყურადღებას ვამახვილებთ მის იმ ნააზრევებზე, სადაც შრომისადმი ჯანსაღი მიმართების საკითხებს განიხი­ლავს. წმინდა ილია მართლის მიერ უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება შრომას ქვეყნის შენების საქ­მეში, ჭეშმარიტ ცოდნასა და ლოცვასთან ერთად. კვლევისას ასევე გაანალიზებული გვაქვს იერუსალიმში ქრისტეს ვირით შესვლის სიუჟეტი, სა­დაც სახე-სიმბოლო „ვირის“ (ძვ. ქართული „კარაული“) ალეგორიული მინიშნებაა წარმოდგენილი. მისი გააზრება, ჩვენი თვალთახედვით, შრომისმოყვარეობის სათნოების სიმბოლურ გამოხატუ­ლე­ბად არის შესაძლებელი. ქრისტიან ეგზეგეტთა რწმუნებით, პასექის დღესასწაულზე ქრისტეს იერუსალიმში შესვლის სახარებისეულ ეპიზოდში „ვირის“ სიმბოლოთი გამოიხატება თავმდაბლობის, მორჩილება-თვი­ნიე­რებისა და მშვიდობისმყოფელობის სათნოებანი. ამის გათვალისწინებით, დამატებით ყურად­ღებას იმსახურებს სახე-სიმბოლო „ვირის“ მძიმე შრომასთან ასოცირება, რის საფუძველსაც იძლევა სახარებაში საგანგებოდ მითითებული – „ნაშობი კარაულისაგან“ (მათე 21, 5). „კარაული“ აქ სწორედ მძიმედ ნაშრომ-ნაჯაფ ვირზე მიგვითითებს, ხოლო საკუთრივ „მძიმე შრომითა და ჯაფით“ მოიაზრება ადამიანის ღვთივბოძებულ შესაძლებლობათა მაქსიმალურად რეალიზებული იმგვარი შრომა, რისი მეოხებითაც შრომის სიმძიმე გარდაისახება შრომისმოყვარეობად ქრისტესმიერად, რომ­ლის „უღელი ტკბილ არს, და ტჳრთი სუბუქ არს“ (მათე 11, 30). ამდენად, შრომისმოყვარეობის წარმმართველი თავად ქრისტე ხდება და სწორედ იგი გვიმსუბუქებს ყოველგვარ სიმძიმეს. სახარების ამგვარი გააზრებიდან მომდინარეობს, შრომისადმი ილია მართლისმიერი მიდგო­მაც, სადაც იგი ოთარაანთ ქვრივის პირით გვაფრთხილებს, რომ თვალმოუხუჭავი შრომაა საჭირო, რისთვისაც კაცმა, თავისი პოტენციური უნარების მაქსიმალური გამოყენებით უნდა იმოქმედოს, ქრისტიანულ სრულქმნილებაზე თუ აქვს პრეტენზია. ასეთ ადამიანს ნუგეშად მუდამ ჩაესმის ქრის­ტესმიერ: „მოდით ჩემთან, ყოველნო მაშვრალნო და ტვირთმძიმენო, და მე მოგასვენებთ თქვენ“ (მათე 11, 28). ამდენად, იერუსალიმში დიდებით შემავალი ვირზე ამხედრებული მაცხოვარი, ვირის სახე-ხატით მიგვანიშნებს, რომ ადამიანისგან ქრისტიანული კეთილი საქმეებით წარმართული შრომის სიმძიმეს - თავად ქრისტე გვიმსუბუქებს. ღმერთმა ადამიანებს უქმად ყოფნისთვის არ მოგვცა შემოქმედებითი ნიჭი და უსაზღვრო ძალისხმევის უნარები, არამედ ჩვენი შესაძლებლობების ბოლომდე რეალიზება გვევალდებულება, რათა შევძლოთ მისი საღვთოდ გამოყენება, რისთვისაც სინამდვილეში გვაქვს იგი ბოძებული. ღვთისადმი ჩვენგან აღვლენილი ჭეშმარიტი მსხვერპლშე­წირ­ვაც, ისევ ჩვენსავე სასიკეთოდ, საკუთარი შესაძლებლობების ბოლომდე საღვთოდ რეალიზება-ხარჯვაში უნდა მოიაზრებოდეს. ამგვარი ძალისხმევით არის შესაძლებელი მივაღწიოთ საბოლო­ოდ განღმრთობის სანუკვარ მიზანსაც.
ქართული ენის, როგორც სახელმწიფო ენის საჯარო ინფორმირებისთვის გამოყენების სამართლებრივი რეგულირება და პრაქტიკა
ენა ადამიანის თვითმყოფადობისა და კულტურული იდენტობის უმთავრესი ფორმაა და სახელმწიფოს კონსტიტუციურ-სამართლებრივი სტატუსის ერთ-ერთი ფუნდამენტური ნიშანია. სახელმწიფო ენა სამართლებრივი დაცვის ქვეშ მყოფი სოციალური სიკეთეა, რომლის გამოყენება და განვითარება სახელმწიფოს მნიშვნელოვანი ფუნქციაა. ნაშრომი ეძღვნება ქართული ენის, როგორც სახელმწიფო ენის, საჯარო ინფორმირების სფეროში გამოყენების სამართლებრივ რეგულირებას, პრაქტიკასა და შესაბამის რეკომენდაციებს. გაანალიზებულია ქართული ენის ფუნქციური არეალის შემცირების ტენდენციები და ენის დეგრა­და­ციის საფრთხეები, რაც განსაკუთრებით იჩენს თავს საჯარო ინფორმირებისთვის განკუთვნილ წერით მეტყველებაში. კვლევაში განხილულია საჯარო ინფორმირებისათვის განკუთვნილ განცხადებებზე, სასათაუ­რო წარწერებზე, პლაკატებზე, აბრებზე, აფიშებზე, რეკლამებსა და სხვა ვიზუალური ინფორმაციის მატარებელ ტექსტებზე ქართული ენის გამოყენების სამართლებრივი რეგულაციები. გაანალიზებუ­ლია ქართული კანონმდებლობის შესაბამისი ნორმების დარღვევის პრაქტიკა. კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ მიუხედავად მოქმედი სამართლებრივი და ინსტიტუციური მექანიზმებისა, სახელმწიფო ენის გამოყენების სფეროში კვლავ ფიქსირდება რეგულაციების დარღ­ვევები, რაც განპირობებულია სამართლებრივი ცნობიერების დაბალი დონით, ნორმატიული ბაზის გარკვეული ბუნდოვანებითა და სანქცირების არასაკმარისი ეფექტიანობით. ნაშრომში შემუ­შავებულია რეკომენდაციები სამართლებრივი რეგულაციების დახვეწისა და სახელმწიფო ენის დაცვისა და პოპულარიზაციის გაძლიერების მიზნით.
შავი ზღვის საერთაშორისო სამართლებრივი სტატუსი
შავი ზღვის სამართლებრივ მდგომარეობას საერთაშორისო სამართალში არეგუ­ლირებს საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართლი და ზღვის სამართლის შესახებ მრავალმხრივი ხელშეკრულებები. მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანია გაეროს საზღვაო სამართლის შესახებ კონვენ­ცია, რომელიც 1982 წელს მონტეგო ბეიში დაიდო. თუმცა, ასევე გამოიყენება სხვა კონვენციები, როგორიცაა 1958 წლის ჟენევის კონვენციები და 1936 წლის მონტრეს კონვენცია. ეს უკანასკნელი, ძირითადად, შავი ზღვის სრუტეების - ბოსფორისა და დარდანელის - გავლით გავლას ეხება, მაგრამ ასევე თურქეთს ანიჭებს გავლენას შავი ზღვის წყლებზე წვდომაზე. გაეროს საზღვაო სამართლის შესახებ კონვენციის დებულებების თანახმად, შავი ზღვა კლასიფიცირებულია, როგორც ნახევრად დახურულ ზღვა, სტატუსი, რომელიც სანაპირო სახელმწიფოებს აკისრებს ვალდებულებებს, ითა­ნამშრომლონ, სხვა საკითხებთან ერთად, ცოცხალი რესურსების მართვასა და გარემოს დაცვაში. სანაპირო სახელმწიფოებს ასევე შეუძლიათ ისარგებლონ გეოგრაფიულად არახელსაყრელი სა­ხელ­მწიფოებისთვის მინიჭებული უფლებებით. ავტორები აანალიზებენ შესაბამისი ტერიტორიის სტატუსის განმსაზღვრელ სამართლებრივ დებულებებს, ხაზს უსვამენ თურქეთის განსაკუთრებულ უფლებებს, როგორც სახელმწიფოს, რომელიც გავლენას ახდენს შავ ზღვაზე წვდომაზე, საზღვაო ზონების დელიმიტაციასთან დაკავშირებულ დავებს და რეგიონის წინაშე არსებული გამოწვევების მოსაგვარებლად საერთაშორისო თანამშრომლობის აუცილებლობას.
საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო პოლიტიკა და ბათუმის მეჩეთის („ორთა ჯამე“) რეგისტრაციის საკითხი 1940-იან წლებში
სამამულო ომმა (1941-1945), საშინაო და საგარეო პოლიტიკური მიზეზების (მაგ., რელიგიური საკითხის გამოყენების აუცილებლობა საერთაშორისო პოლიტიკაში) ერთობლიობამ აიძულა საბჭოთა ხელისუფლება გადასულიყო დიალოგზე სხვადასხვა კონფესიებთან მიმართე­ბაში, პირველ რიგში, რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიასთან. აუცილებელი გახდა ისეთი ორგანოს ჩამოყალიბება, რომლის მეშვეობითაც ქვეყნის ხელმძღვანელობას შეეძლო რელიგიური პოლიტიკის განხორციელება. 1943 წელს საბჭოთა კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოსთან ჩამოყალიბდა რუსული მართლ­მადიდებელი ეკლესიის საქმეთა საბჭო (1943-1965), რომელიც ორიენტირებული იყო რუსე­თის მართლმადიდებელი ეკლესიის საკითხებზე, მაგრამ განიხილავდა არამართლმადიდებელი რელიგიური ორგანიზაციების საკითხებსაც. თუმცა, გარკვეული წინააღმდეგობების მიუხედავად, შე­იქმნა კიდევ ერთი სპეციალური სახელმწიფო ორგანო არამართლმადიდებლურ ორგანიზაციებთან სამუშაოდ. 1944 წლის 19 მაისის №572 განკარგულებით სსრკ სახალხო კომისართა საბჭოსთან ჩა­მოყალიბებული რელიგიური კულტების საქმეთა საბჭოს ექვემდებარებოდა სომხურ-გრიგორია­ნუ­ლი, სტაროობრიადული, ბერძნულ-კათოლიკური, კათოლიკური და ლუთერანული ეკლესიები, მუს­ლიმთა, ებრაელებისა და ბუდისტების რელიგიური გაერთიანებები და სექტანტთა ორგანიზაციები (იგულისხმებოდნენ ადვენტისტები, ბაპტისტები და სსრ კავშირში ოფიციალურად დაშვებული სხვა ქრისტიანული სექტები). რელიგიური კულტების საქმეთა საბჭოს ცენტრალური აპარატის რელიგიური პოლიტიკის სფე­როში საქმიანობის პირველი შედეგი იყო საბჭოთა კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოს 1944 წლის 19 ნოემბრის №1603 დადგენილება „რელიგიური კულტების სამლოცველო ნაგებობის გახსნის პრო­ცე­დურის შესახებ“. დადგენილებას შედეგად მოჰყვა სხვადასხვა საბჭოთა რესპუბლიკის მუსლიმე­ბისა და მუსლიმური ორგანიზაციების მხრიდან განცხადებების წარდგენა რელიგიური კულტების საქმეთა საბჭოში 1930-იან წლებში დახურული მეჩეთების გახსნის მოთხოვნით. ნაშრომში აჭარის სახელმწიფო ცენტრალურ არქივში, საქართველოს ეროვნულ არქივსა და რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო არქივში დაცული დოკუმენტების საფუძველზე განხილული და გაანალიზებულია ქ. ბათუმის მეჩეთის – „ორთა ჯამე“-ს გახსნასა და რეგისტრაციასთან დაკავ­ში­რებით არსებული პრობლემები.
მე-18 არმია კავკასიისათვის ბრძოლაში 1942-1943 წლებში
სტატიაში ავტორი 80 წლის წინანდელ მოვლენებს იხსენებს და ხაზს უსვამს საბრ­ძოლო მოქმედებებს, რომლებშიც მე-18 არმია მონაწილეობდა 1942-1943 წლებში კავკასიის ბრძო­ლის დროს. მე-18 არმია ომის დასაწყისში შეიქმნა ხარკოვის სამხედრო ოლქიდან და სამხრეთ ფრონტის ნაწილი გახდა. 1942 წელი წითელი არმიისთვის ძალიან რთული წელი იყო. ხარკოვის შეტევისა და ყირიმის ბრძოლის დროს დამარცხებამ მაის-ივლისში ვოლგისა და კავკასიისკენ უკან დახევა გამოიწვია. 25 ივლისს კავკასიის ბრძოლა დაიწყო. საბჭოთა კავშირისთვის ამ რეგიონის დაკარგვას ტრაგი­კული შედეგები მოჰყვებოდა, რადგან ის ნავთობის, ვოლფრამის, მოლიბდენის და სასოფლო-სა­მეურნეო პროდუქტების მთავარი წყარო იყო. კავკასიის ბრძოლის დროს 11 საბრძოლო ოპერაცია ჩატარდა, რომელთაგან ექვსში მე-18 არმია მონაწილეობდა. მისმა ჯარისკაცებმა განიცადეს როგორც დამარცხების სიმწარე, ასევე გამარჯვების სიხარული. ბევრმა მათგანმა ორდენები, მედლები და საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება მიიღო. მის სამხედრო გზაზე ათასობით მასობრივი საფლავია შემორჩენილი. ამ ადამიანებმა თავიანთი წვლილი შეიტანეს ნაციზმზე გამარჯვებაში.
თანადგომა აკრძალვის მიუხედავად – ყაზახური თემის დამოკიდებულება 1951-1952 წწ. აჭარიდან დეპორტირებულთა მიმართ
სტატია ეძღვნება ყაზახურ საზოგადოებასა და 1951-1952 წლებში აჭარიდან დე­პორ­ტირებულ მოქალაქეებს შორის ურთიერთობას, რომლებიც იძულებითი გადასახლების შედე­გად ყაზახეთში აღმოჩნდნენ. ბევრი მათგანი საცხოვრებლად ყაზახეთში დარჩა, თავისი ყაზახი მეზობლების გვერდით, რომლებმაც ისინი დეპორტაციის უმძიმესი განსაცდელის დროს გადაარ­ჩი­ნეს. მათთვის დეპორტაცია იქცა ტრავმულ გამოცდილებად, რომელმაც ჩამოაყალიბა კოლექტიური ტრავმის ნარატივი; ამას მოწმობს რესპონდენტების - მოვლენების თვითმხილველების - მოგო­ნებები (ინტერვიუები), რომელთა ნარატივებშიც აისახება კოლექტიურ მეხსიერებაში შემონახული რეალური მოვლენები. დეპორტაციის ტრაგედია, საბოლოო ჯამში, მრავალეროვნული ყაზახური საზოგადოების ფორმირების საწყის წერტილად იქცა.
აფხაზ მუჰაჯირთა შთამომავლების ისტორიისათვის
კავკასია გამორჩეული გეოსტრატეგიული და სატრანზიტო მდებარეობის გამო ყველა დროში იყო და რჩება საერთაშორისო პოლიტიკის მნიშნელოვან ობიექტად. XVI საუკუ­ნიდან ოსმალეთთან და ირანთან ერთად კავკასიაში გავლენისათვის ბრძოლაში აქტიურობას იწყებს რუსეთის სახელმწიფოც, რომელმაც კარგად გამოიყენა XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე შექმნილი მისთვის ხელსაყრელი ვითარება: ძირითადი მეტოქეების დასუსტება, კავკასიის პოლიტიკურ ერთეულთა დაქსაქსულობა, საფრანგეთის რევოლუციის შემდეგ ევროპის წამყვანი სახელმწი­ფოების დაკავებულობის მიზეზით ,,აღმოსავლეთის პრობლემისადმი“ გარკვეული პასიურობა და კავკასიის ასპარეზზე გადამწყვეტ უპირატესობას მიაღწია. 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს დაპყრობის შემდეგ რუსეთი როგორც სამხედრო მოქმედებებით, ისე დიპ­ლო­მატური საშუალებებით აფართოებდა თავის გავლენას და XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ფაქ­ტიურად მთელი კავკასია იმპერიის საზღვრებში მოაქცია. რუსეთის შემადგენლობაში აღმოჩნდა აფხაზეთის სამთავროც. რუსეთის ხელისუფლება მიზანმიმართულად შეუდგა ისეთი პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური, კულტურული, რელიგიური და დემოგრაფიული ხასიათის ღონისძიებების გატარებას, რომელსაც უნდა მოჰყოლოდა მისთვის სტრატეგიულად და ეკონომიკურად დიდი მნიშვნელობის რეგიონის - კავკასიის ფართომასშტაბიანი კოლონიზაცია, სრული ასიმილაცია და მისი იმპერიაში საბოლოო ინტეგრაცია. ამ მიზნით ცარიზმი გამიზნულად ცდილობდა კავკა­სიაში დემოგრაფიული ბალანსის შეცვლას. მისთვის ,,არასაიმედო“ მკვიდრი მოსახლეობის (რო­მელიც ხშირად სარწმუ­ნოებ­რივადაც განსხვავდებოდა) აყრასა და გასახლებას და ამ ტერი­ტორიების ,,სანდო ელემენტით“ დასახლებას. ეს პროცესი აქტიურად შეეხო კავკასიის მკვიდრ ეთნოსებს: ადიღებს, აფხაზებს, ქართ­ველებს და სხვებს. ამ საკითხში რუსეთისა და ოსმალეთის ინტერესები ძირითადად ემთხვეოდა. აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებით აფხაზთა გასახლების (მუჰაჯირობის) პროცესმა ორგა­ნიზებული და მასშტაბური ხასიათი მიიღო. მხოლოდ 1867 წლის მუჰაჯირობის დროს მშობ­ლიური მიწა-წყალი დატოვა თითქმის 20000 აფხაზეთის მკვიდრმა და ოსმალეთში გადასახლდა. აფხაზთა მუჰაჯირობის პროცესი ამის შემდეგაც გრძელდებოდა თვით პირველი მსოფლიო ომის ჩათვლით. აფხაზ მუჰაჯირთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სხვადასხვა მიზეზით აჭარაში დამკვიდრ­და. ცხადია მუჰაჯირად წასულთა ნაწილი ცდილობდა სამშობლოში დაბრუნებას, მაგრამ რუ­სეთის ხელი­სუფ­ლება ამის უფლებას აღარ აძლევდა. ასე აღმოჩდნენ სამშობლოდან დევნილი აიკუცბების, კუდბე­ბის, კიშინდბების, მუსხაჯბების, ჩაზმავების და სხვათა ნაწილი ზოგჯერ თვით დედმამიშვილებიც კი აჭარაში, ხოლო მეორე ნაწილი თურქეთის რესპუბლიკაში. ისტო­რიულმა ვითარებამ განაპირობა ის, რომ სხვადასხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე დამკვიდრე­ბულ აფხაზ მუჰაჯირთა შთამომავ­ლებს ურთიერთობის შესაძლებლობაც კი არ ჰქონდათ. ამ თვალსაზრისით ვითარება შეიცვალა XX საუკუნის მიწურულს, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ. ნაშრომში საარქივო, საველე, პრესის მასალების საფუძველზე, ისტორიოგრაფიული მონაცე­მების გათვალისწინებით შესწავლილია აჭარასა და თურქეთის რესპუბლიკაში მცხოვრები აფხაზ მუჰაჯირთა შთამომავლების ურთიერთობების ზოგიერთი საკითხი XX საუკუნის ბოლოსა და XXI საუკუნის დასაწყისში
იტალიელების უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოში საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ
საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ დაიწყო ინდივიდთა კერძო საკუთ­რე­ბის და უსაფრთხოების მასიური ხელყოფა. მსგავსი პირობებისაგან არც საქართველოში მცხოვრები იტალიის მოქალაქეები იყვნენ დაცულები. მიმდინარე სტატია მიმოიხილავს იტალიელთა უფ­ლებ­რივ მდგომარეობას და საქართველოში არსებულ უსაფრთხოების გამოწვევებს საბჭოთა ოკუპაციის პირველ წლებში. ნაშრომი ეფუძნება საარქივო მასალას იტალიის საკონსულოებიდან თბილისსა და ბათუმში.
ეთნიკური სუბსტრატის ჩამოყალიბება: დასავლური სამეცნიერო აზრის რეკონსტრუქცია და მისი მიმართება პროტო-ქართველურ ტომებთან
ქართველური, იგივე პროტო-ქართველური ან იბერიულ-კოლხური ტომები მონა­თესავე ეთნოსებისგან შემდგარი ჯგუფია, რომლებიც ამიერკავკასიის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილებში ბინადრობდნენ და კავკასოიდური რასის და კერძოდ ქართველი ერის ჩამოყალიბების საფუძველი შექმნეს. უძველეს დროში მათ შორის იყვნენ კოლხები, ტაოხები, მოსხები, სასპირე­ლე­ბი, ხალიბები, მუშქები და თუბალები. ყველაზე დიდი ქვეეთნიკური ჯგუფები, რომლებმაც მონათე­სავე ენები შეინარჩუნეს, სვანები, მეგრელები, ლაზები და ქართლელები არიან. ქართველი ერის ეთნოგენეზს ქრისტიანობის მიღებამ და სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამ (IV საუკუნე) შეუწ­ყო ხელი. ეთნიკური წარმომავლობის ეპისტემოლოგიური1, ონტოლოგიური[1] და პოლიტიკური პრობლე­მე­ბის შესწავლის კუთხით არსებული ანთროპოლოგიური, ეთნოგრაფიული და ტექსტური მონაცე­მე­ბი მწირია. მიუხედავად ამისა, მნიშვნელოვნად ზუსტდება ეთნიკურობისადმი ერთიანი მიდგო­მა[2]. ეთნიკური კუთვნილება არის მენტალური კონსტრუქტი, რომელიც გამოიყენება საკუთარი თა­ვის ან სხვების იდენტიფიცირებისთვის, როგორც საერთო წარმოშობის მქონე ჯგუფის კუთვნი­ლე­ბის, რომელიც გაერთიანებულია საერთო წარმომავლობით, კულტურით, ენით, ისტორიული მეხ­სიე­რებითა და ტერიტორიით. ეთნიკურობის ნებისმიერი თანამედროვე სოციალური მეცნიერების კონცეფციის თვალსაზრი­სით პროტო-ქართველურ ტომებში ეთნიკური წარმომავლობის შორეულ წარსულში დასახვის მცდელობა ძალზე რთულია, რადგან არქეოლოგიური მონაცემების შეზღუდული რაოდენობა არ იძლევა დასკვნების გაკეთების საშუალებას. ჩვენ არ შეგვიძლია ამოვიცნოთ ეთნიკური ჯგუფები შორეულ პრეისტორიაში, მით უმეტეს, ეს ჯგუფები თანამედროვე კულტურულ ან ბიოლოგიურ შთამომავლებთან დავაკავშიროთ. რასის, ენისა და კულტურის შერევა მუდმივად მიმდინარეობს, თუმცა კვლევის ეს ობიექტები/პროცესი საკმარისად თანმიმდევრულად არ მიმდინარეობს და დამთხ­ვევებიც საკმარისად კანონზომიერი არაა, რომ მართებული ინტერპრეტაციები დავსახოთ. მხოლოდ იქ, სადაც ეს ცვლადებადობა დამოუკიდებლად, ცალკეულად განიხილება და თანმიმდევრული აღმოჩნდება, შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ეთნიკური კულტურის კონცეფცია, როგორც ეთნიკურობის პირდაპირი ანალოგი ჯგუფის შენარჩუნებით. არ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ასეთ თვითაღმნიშვნელ ერთეულს აქვს მარტივი მატერიალური კორელაციების ან თუნდაც პო­ლითეტიკური[3] ნიშან-თვისებების გამოვლენა, რომლებიც მას მსგავსი მეზობელი ერთეულებისგან განასხვავებენ. ეთნოარქეოლოგებმა ვერ აღმოაჩინეს კანონზომიერებები მატერიალურ კულტუ­რა­ში, რომლებლიც საშუალებას მოგვცემს განვასხვავოთ ეთნიკური მნიშვნელობის მქონე სიმბოლოე­ბი, რადგან ყველა სიმბოლოს შეიძლება მიენიჭოს სხვადასხვა მნიშვნელობა, ეთნიკური წარმომავ­ლობის ანალიზი ცალკეული შემთხვევის შესწავლის კონტექსტის მიღმა შეუძლებელია. საჭიროა ერთიანი ინტერდისციპლინური მიდგომა პროტო-ეთნიკური სამყაროს დადგენის მიზნით. ეს მეთოდოლოგიური და ეპისტემოლოგიური ხარვეზები მოითხოვს ეთნიკურობის შესწავლი­სას, რომ გვქონდეს წვდომა მატერიალურ კულტურაზე მინიჭებულ მენტალურ კონსტრუქტებზე. ეს მხოლოდ იქაა შესაძლებელია, სადაც არქეოლოგიურ მონაცემებს ავსებს ლინგვისტური, ეთნო­ის­ტო­რიული ან ეთნოარქეოლოგიური ინფორმაცია. უფრო მეტიც, რადგან იცვლება როგორც ეთნიკუ­რი, ისე კულტურული კუთვნილება, ჩვენ იმის მოლოდინი არ შეიძლება გვქონდეს, რომ დამყარე­ბუ­ლი კორელაციები შორეულ წარსულთან მიმართებაში აუცილებლად შენარჩუნდება. 1 ეპისტემოლოგია (ძვ. ბერძ. ἐπίστημη „სამეცნიერო ცოდნა“, „სანდო ცოდნა“ + λόγος „სიტყვა“, „მეტყვე­ლე­ბა“) – ფილო­სოფიური და მეთოდოლოგიური დისციპლინა, რომელიც სწავლობს ცოდნას, როგორც ასეთს, მის სტრუქტურას, ფუ­ნქციონირებას და განვითარებას. ფილოსოფიის ნაწილი, რომელიც სწავლობს ცოდ­ნის ბუნებას, მის წყაროებს, საზღვ­რებს და საფუძვლებს. ეპისტემოლოგია ასევე სწავლობს ცოდნის სტრუქ­ტუ­რას, ფუნქციონირებას და განვითარებას. ხში­რად ეპისტემოლოგია გნოსეოლოგიის (ძვ. ბერძ. γνῶσις „შე­მეც­ნება“, „ცოდნა“ + λόγος „სიტყვა“, „მეტყველება“) – ფილოსოფიური დისციპლინა, რომელიც ეხება კვლე­ვას, კრიტიკას და ცოდნის თეორიებს სინონიმად განიხილება, თუმცა არა კლასიკურ ფილოსოფიაში ეს ცნებები გაყოფილია: გნოსეოლოგია სწავლობს „სუბიექტ-ობიექტის“ მიმარ­თე­ბას, ხოლო ეპისტემოლოგია – „ცოდნა-ობიექტის“ მიმართებას. [1] ონტოლოგია (ლათ. ontologia; ძვ. ბერძ. ὄν, გენეტ. ὄντος „არსება“, „რაც არსებობს“ + λόγος „სწავლება“, „შე­მეც­ნება“) – ფილოსოფიური მოძღვრება, რომელიც სწავლობს არსის ფუნდამენტურ პრინციპებს, მის ყვე­ლაზე ზოგად კატეგორიებს, სტრუქტურასა და კანონზომიერებებს. არსებობს ცოდნის თეორიასა და ლოგიკასთან ერთიანობაში. ზოგჯერ ტერმინი „ონტოლოგია“ (არსის მეტაფიზიკა) გამოიყენება ტერმინის „გენოლოგიის“ (ერთის მეტაფიზიკა) საპირისპიროდ. [2] ამ მხრივ კვლევა, რომელსაც აწარმოებდა ჯეიმს ფ. პენდერგასტი (James F. Pendergast 1991, 1999), გვეხმარე­ბა ეთნიკურობის შესახებ ჩვენი ცოდნის საზღვრების დადგენაში. [3] პოლითეტიკური (ბერძ. πολυ „მრავალი“ + θετικός „დამყარება“) – ტაქსონომიური კლასიფიკაცია, რომელ­შიც ინდივიდების, მოსახლეობის ან ტაქსების განცალკევება კონკრეტული ჯგუფის უმეტესობის წარმო­მადგენლების დამახასიათებელ ნიშნებს ემყარება.
ვიზალიბერალიზაციის საკითხი და ქართველი მეცნიერი მიხეილ მუსხელიშვილი
ნაშრომში, ქართულ ისტორიოგრაფიაში პირველად, ახალი საარქივო დოკუმენტე­ბის, უცხოური სამეცნიერო ლიტერატურისა და ფრანგული პრესის მასალების კრიტიკული ანალი­ზის საფუძველზე, შესწავლილია ვიზალიბერალიზაციის იდეის ფორმირების საწყისი ეტაპი და დადგენილია მისი ინტელექტუალური ჩამოყალიბების პროცესში ქართველი მეცნიერის მიხეილ მუსხელიშვილის როლი. ნაშრომის მიზანია გამოიკვლიოს, როგორ უკავშირდება მ. მუსხელიშვილის მეცნიერულ-თეორიული არგუმენტაცია პრაქტიკულ-პოლიტიკურ ინიციატივებს და რა მნიშვნელობა აქვს მის ღვაწლს საქართველოს ევროპული ინტეგრაციის სტრატეგიული მიზნების განხორციელებისთვის. მიხეილ მუსხელიშვილი (მიშელ მუსხელი; 1903–1964) — ქართველი ემიგრანტი იურისტი, სტრას­ბურ­გის უნივერსიტეტის პროფესორი და ევროპული ფედერალიზმის ერთ-ერთი ადრეული თეო­რე­ტიკოსი — იმ იშვიათ ფიგურათა რიცხვს მიეკუთვნება, რომელთა საქმიანობა ქართულ ინტელექ­ტუა­ლურ ტრადიციასა და დასავლურ აკადემიურ სივრცეს ორგანულად აერთიანებს. მისი აკადემიური და საზოგადოებრივი საქმიანობა მიმართული იყო ევროპული ერთიანობის იდეის სამართლებრივი და ინსტიტუციური საფუძვლების ფორმირებაზე. მ. მუსხელიშვილი სტუდენტურ მარშს სტრასბურგის უნივერსიტეტის პროფესორის რანგში ხელმძღვანელობდა, სადაც დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა. 1932 წელს მან საფრანგეთის მოქალაქეობა მიიღო და ფრანგულ ინტელექტუალურ სივრცეში მიშელ მუსხელის (Michel Mous­khély) სახელით ინტეგრირდა (Journal officiel de la République française, 22 mai 1932). 1959 წლის ივ­ლისში, სტრასბურგის უნივერსიტეტში, მ. მუსხელიშვილის ხელმძღვანელობით საბჭოთა კავშირისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების კვლევის ცენტრი (Centre de recherches sur l’U.R.S.S. et les pays de l’Est) შეიქმნა, რომელიც დასავლეთ ევროპაში სოვეტოლოგიური კვლევების ერთ-ერთ მნიშვნელო­ვან აკადემიურ პლატფორმად იქცა (Revue française de sociologie, №1-2, 1960, pp. 221–222). სტრასბურ­გის უნივერსიტეტში მ. მუსხელიშვილს მოიხსენიებდნენ როგორც „ჩვენი ქართველი“ ("Notre Géorgien"). (Extraits d'une lettre de M. Pierre Winkler, Consul Général de France du 9 Mai, Service des archives Institut Lebel, bureau 037 H, le dossier personnel de Michel Mouskhély, L'Université de Strasbourg). კვლევის თეორიული ჩარჩო ეყრდნობა ევროპული ინტეგრაციის სამართლებრივ საფუძვლებს, რომელთა დასაბამი 1957 წლის რომის ხელშეკრულებაში უნდა ვეძებოთ. ნაშრომში ხაზგასმულია, რომ თავისუფალი გადაადგილების იდეა მხოლოდ ინსტიტუციური განვითარების შედეგი არ არის — მას წინ უსწრებდა სამართლებრივი ნორმებისა და ინტელექტუალური დისკურსის მთელი რიგი, რომელთა ფორმირებაში მუსხელიშვილის როლი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. ნაშრომში განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილებულია 1950 წლის 6 აგვისტოს საფრანგეთ-გერმანიის საზღვარზე, სენტ-გერმანსჰოფში ორგანიზებულ სტუდენტურ მარშზე, რომლის ერთ-ერთი ინიცია­ტორი და იდეოლოგი სწორედ მიხეილ მუსხელიშვილი იყო. აღნიშნული აქცია, რომლის მთავარი ლოზუნგი იყო „ევროპა არის აწმყო“, სიმბოლურად გამოხატავდა საზღვრების გაუქმებისა და თავი­სუფალი გადაადგილების იდეას, რაც და შესაძლოა ვიზალიბერალიზაციის კონცეპტუალურ წი­ნა­მორბედად განვიხილოთ. ნაშრომში აღნიშნულია, რომ საქართველოსთვის ვიზალიბერალიზაციის რეჟიმი 2017 წლის 28 მარტს ამოქმედდა, რაც ქვეყნის ევროპული ინტეგრაციის გზაზე მნიშვნელოვან მიღწევად უნდა შეფასდეს. ვიზალიბერალიზაცია, როგორც თანამედროვე ევროპული პოლიტიკის ინსტრუმენტი, მხოლოდ XXI საუკუნის ფენომენად არ უნდა განიხილებოდეს. იგი უფრო ადრეულ ინტელექტუალურ და პოლიტიკურ იდეებს ეფუძნება, რომელთა ჩამოყალიბებაში ქართველ მეცნიერს მიხეილ მუს­ხელიშვილს მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის. ეს გარემოება საქართველოს ადგილს ევროპული ინტეგრაციის ისტორიულ და თეორიულ ნარატივში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს.
იამატოს რასის კონცეფცია და ტანაკას მემორანდუმი იაპონური ფაშიზმის იდეოლოგიაში
XX საუკუნე ისტორიაში მუსოლინის სიტყვებით რომ ვთქვათ, ფაშიზმის ერად იქცა; ფაშისტური იდეოლოგია გავრცელდა ევროპისა და ამერიკის კონტინენტზე, ბრიტანეთში, აზიაში და რელიგიური მრავალფეროვნება მიიღო: კათოლიკური, პროტესტანტული, მართლმადიდებლუ­რი და ა.შ. წინამდებარე სტატიის მიზანია გაანალიზოს იაპონურ ფაშიზმთან დაკავშირებული დის­კურსი, რომელმაც ბოლო პერიოდში იაპონურ და დასავლურ ისტორიოგრაფიაში ფართო ინტერესი გამოიწვია. არსებობდა თუ არა ფაშიზმი იაპონიაში? ამ საკითხზე ისტორიკოსთა შორის აზრთა სხვადასხვაობაა. იაპონელ მკვლევართა ნაწილი: ტაკაში, ტაკეხირო, ტაკაჰი და ინგლისურენოვანი მეცნიერები: ბერგერი, გარონი, კაზა, ბრაუნი, დუსი, სპილმანი და ოკიმოტო ამტკიცებენ, რომ იაპო­ნია ფაშისტური სახელმწიფო არ იყო. მათ ჩამოაყალიბეს შემდეგი არგუმენტები: 1. იაპონიაში არ ყოფილა მასობრივი ფაშისტური მოძრაობა; 2. იაპონიას არ ჰყავდა ფაშიზმისთვის დამახასია­თე­ბელი ქარიზმატული ლიდერი; 3. იაპონიაში ფაშისტების მიერ ძალაუფლების უზურპაცია არ მომხდარა; 4. ამ დროს იაპონიაში მომხდარი ტერორისტული აქტები სახელმწიფოს მიერ იყო შთა­გო­ნებული და დაფინანსებული; 5. იაპონიაში არ არსებობდა კორპორატიული სისტემა; 6. იაპონია უნიკალური ქვეყანაა და მასზე გავლენას არ ახდენს სხვა ქვეყნებში ისტორიული პროცესების გასარკვევად გამოყენებული ტრადიციული ისტორიული კატეგორიები. იაპონიას ფაშისტურ ქვეყნად მიიჩნევენ არა მხოლოდ მარქსისტები, არამედ სხვა იაპონელი მკვლევარებიც: კინძო, ჰიროზუმი, მასაო, კიოტადა, ტეცუო, იოშიაკი. ამ იდეას ასევე მხარს უჭერენ ბიქსი, გორდონი, რეინოლდსი და ტანსმანი. ისინი განიხილავენ იაპონურ „იმპერიულ ფაშიზმს“, გერმანიისა და იაპონიის ანალოგიურ სიტუაციებს (ძალაუფლების კულტი, ყველაფრის დაშვება, ეროვნული უნიკალურობა, დიქტატურა, „იამატოს რასის“ ექსპანსიური პოლიტიკა) და იაპონიას „კომპოზიტურ ფაშისტურ სახელმწიფოდ“ მოიხსენიებენ. რეინოლდსის აზრით, „იმპერატორის ძალაუფლებაზე დაფუძნებული იდეოლოგია იაპონური სტილის ფაშიზმის ფორმაა“. შეერთებულ შტატებსა და გაერთიანებულ სამეფოში ბევრმა მკვლევარმა აღმოაჩინა „ფაშიზმის კულტურა“ და „ფაშისტური ესთეტიკა“ იაპონიის მოდერნიზაციასთან და „კრიზისის ფაშისტური მეთოდებით მართვასთან“ დაკავშირებით. ამასთანავე, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს იაპონური ფაშიზმის ისეთი სპეციფიკური თავისებურებები, როგორიცაა, მაგალითად: 1. იაპონური ფაშიზმის დროშა, რომელიც გამოხატავდა არა პარტიას, არამედ იმპერატორს; 2. ტანაკას 7 ეტაპიანი გეგმა; 3. იამატოს უმაღლესი რასის დომინირება აზიაში; 4. ეროვნული რელიგიის – შინტოსა და სამურაების კოდექსის „ბუსი­დოს“ იდეის სინთეზი. ზოგიერთი მკვლევარი იაპონიას ფაშისტურად 1930 წლიდან მიიჩნევს და ამას შემდეგი არგუ­მენტებით ასაბუთებს: 1. მილიტარისტული იაპონიის მთელი პატრიოტული კულტი აგებულია იმპე­რატორის თაყვანისცემასა და მის მსახურებაზე; მას „მზის ძედ“ და შინტოს უმაღლეს იერარქიად მიიჩნევენ. ანალოგიურად, იაპონური ძალაუფლების მოდელში იმპერატორი მნიშვნელოვანია არა როგორც პიროვნება, არამედ როგორც ფუნქცია. 2. იმპერატორ ჰიროჰიტოს „აზიელ ჰიტლერს“ უწო­დებდნენ და ის არ გასამართლებულა მხოლოდ იმიტომ, რომ ტოჯომ და სხვა გენერლებმა სრული პასუხისმგებლობა აიღეს დანაშაულზე. ეს სამურაების ეთიკის გამოვლინება იყო. 3. კორპორატიული სისტემა. იაპონიაში საიბაცუს კორპორაცია ჯერ კიდევ შოუას ეპოქამდე არსებობდა და ზოგიერთი მათგანი: მიცუბიში, მიცუი, სუმიტომო, ისეთივე წარმატებით თანამშრომლობდა მილიტარისტულ მთავრობასთან, როგორც სიმენსი, ტისენი და კრუპი გერმანიაში. 4. იაპონიას იგივე მიზნები ჰქონდა, რაც ღერძის ქვეყნებს: მსოფლიოს გადანაწილება და კომუნიზმთან ბრძოლა. 5. იაპონიამ გენოციდის მეთოდები გამოიყენა 1937 წელს, როდესაც ნანჯინგში 500 000 ადამიანი გაანადგურა. 6. შინტომ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა იაპონურ ფაშიზმში, რამაც იაპონური უნიკალურობის კონცეფციას დოგმატური ხასიათი მისცა. 7. იაპონური დროშა კიოკუძიცუ დღემდე სასტიკად აღიქ­მება ჩინეთსა და კორეაში. 8. ფაშისტური პარტიის როლს იაპონიაში სამხედრო პირები, ოფიცრები და გენერლები ასრულებდნენ. 9. იაპონური ფაშიზმის იდეოლოგიას ახორციელებდა ფაშისტური ორგანიზაცია „იმპერიული ტახტის დახმარების ასოციაცია“ (1940-1945), რომელიც პრემიერ-მინისტრმა, პრინცმა კონოემ დააარსა მას შემდეგ, რაც იაპონია „ღერძის ქვეყნებს“ შეუერთდა. და ბოლოს, ფაშიზმის ისტორიული ანალიზი აჩვენებს, რომ იაპონური ფაშიზმის შესახებ დებატები კიდევ დიდხანს გაგრძელდება.
ურარტუელთა დაპყრობითი ექსპედიციები და რკინის მეტალურგიის ინდუსტრია სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში
ურარტუს სამეფო (ძვ. წ. IX–VI სს.), რომელიც მოიცავდა თანამედროვე აღმოსა­ვლეთ თურქეთის, სომხეთისა და ჩრდილო-დასავლეთ ირანის ტერიტორიებ­ს, წარმოადგენდა ერთ-ერთ ძლიერ და მაღალორგანიზებულ სახელმწიფოს ძველი წინა აზიის პოლიტიკურ სისტემაში. მისი მეფე­ები, განსაკუთრებით არგიშთი I და სარდური II, აქტიურად ახორციე­ლებ­­დნენ სამხედრო ექსპანსიას მეზობელი რეგიონების მიმართ, რაც მიზნად ისახავდა როგორც პოლიტიკური გავლენის გაფართოებას, ისე სტრატეგიუ­ლად მნიშვნელოვანი რესურსების მოპოვებას. სამხრეთ-აღმოსა­ვ­ლეთ შავიზღვისპირა რეგიონი - თანამედ­როვე ჩრდილო-აღმოსავ­ლ­­ეთ თურ­ქეთისა და დასავ­ლეთ საქართველოს ტერიტორია - უძველესი დროიდან გამო­ი­რ­­­ჩეოდა ბუნებ­რივი სიმდიდრეებით, განსაკუთ­რე­ბით ლითონებით (სპილე­ნძი, თუთია, ვერცხლი ოქრო, რკინა), რაც მას მნიშვნელოვან სამიზნედ აქცევდა რეგიონული ძალე­ბი­სთვის. აღნიშნულ სივრცეში განვითარებუ­ლი მეტალურგიული ტრადიციები, რომლებიც ბრინჯაოს ხანის დასასრულსა და ადრერკინის ხანაში აღწევს მნიშვნელოვან განვითარებას, მიუთითებს ადგილობრივი წარმოების მაღალ დონე­ზე და რესურსების ეფექტიან გამოყენებაზე. არქეოლოგიური და წერილობითი წყაროების ერთობლივი ანალიზი აჩვენებს, რომ ურარტუს სამხედრო აქტივობა ჩრდილო-დასავლეთის მიმართულებით არ შემოი­ფა­რ­გ­ლე­ბოდა მხოლოდ ტერიტორიული ექსპანსიით. იგი ასევე მოიცავდა სავაჭრო გზების კონტრო­ლისა და მეტალურ­გიუ­ლი ცენტრების დაუფლებისკენ მიმართულ პოლიტიკას. რიგ შემთხ­ვე­ვებში ურარტუელები ადგი­ლობ­რივ მოსახლეობასთან არა მხოლოდ სამხედრო კონფლი­ქ­ტში შედიოდნენ, არამედ ეკონო­მი­კურ და სავაჭრო ურთიერთობებსაც ამყარებდნენ. ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზე გამოვლენილი მრავალი მეტალურგიული ცენტრი და სახელოსნო უბანი ადასტურებს, რომ რეგიონში არსებობდა რკინის წარმო­ე­ბისთვის აუცილებელი ყველა წინაპირობა: მდიდარი მადნეული ბაზა, ცეცხლგამძლე თიხები, საწვავი რესურსები და ტექ­ნოლოგიური ტრადიცია. მეტალურგიული პროდუქცია, სავარაუდოდ, გამოიყენებოდა როგორც ად­გილობრივი მოხმარებისთვის, ისე გაცვლით-სავაჭრო ურთიერთობებში. ამრიგად, ურარტუს ექსპანსია სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირა რეგიონში უნდა განიხი­ლე­ბოდეს როგორც კომპლექსური სტრატეგიის ნაწილი, რომელიც აერთიანებდა სამხედრო, ეკო­ნომიკურ და სავაჭრო ინტერესებს. ლითონებზე კონტროლი ურარტუსთვის წარმოადგენდა როგორც სამხედრო ძლიერების განმტკიცების, ისე ეკონომიკური სარგებლის მიღების საფუძველს. შესაბამი­სად, აღნიშნული რეგიონი მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა ურარტუს პოლიტიკურ-ეკონომიკურ სისტემაში.
უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სტრატეგიები და გარე აქტორების როლი სამხრეთ კავკასიაში: შედარებითი ანალიზი საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის მაგალითზე
ნაშრომში შესწავლილია სამხრეთ კავკასია გლობალური და რეგიონული ძალების სტრატეგიული ინტერესების კონტექსტში და შეფასებულია, როგორ ქმნიან 2025 წელს აშშ-ში გა­ფორ­მებული სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის შეთანხმება და გარე ფაქტორების ურთიერთ­და­მოკიდებულების ცვლილებები ახალ სტრატეგიულ რეალობას რეგიონში. კვლევის აქტუალობა გან­პირობებულია რეგიონში უსაფრთხოების გარემოს რადიკალური ცვლილებებით, რუსეთ–სომხეთის სტრატეგიული პარტნიორობის შესუსტებით, აზერბაიჯანის ზრდადი დამოუკიდებლობით, ენერ­გე­ტიკულ და სატრანზიტო ინტერესებთან დაკავშირებული გამოწვევებით, და აშშ-ის, ევროკავშირის, თურქეთის, ირანისა და ჩინეთის მზარდი აქტორობით. აღნიშნული გარემოება ქმნის მრავალმხრივ გამოწვევათა სივრცეს, რომელიც გავლენას ახდენს საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის უსაფრთხოების პოლიტიკაზე. კვლევა მიზნად ისახავს შეისწავლოს უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სტრატეგიები სამხრეთ კავკასიაში და გაანალიზოს, როგორ აისახება გარე აქტორების ურთიერთდამოკიდებულების ცვლი­ლებები 2025 წელს აშშ-ში სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის გაფორმებული შეთანხმების შემდგომ პერიოდში საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკასა და რეგიონალური უსაფრთხოების სტრუქტურაზე. თეორიული ჩარჩო წარმოადგენს გლობალურ ძალთა ურთიერთდამოკიდებულების თეორიას, რომელიც აღწერს, როგორ განსაზღვრავს გარე აქტორების ინტერესი და ურთიერთდამო­კიდებუ­ლე­ბა რეგიონული სახელმწიფოების უსაფრთხოების პოლიტიკასა და გადაწყვეტილებებს. კვლევის მეთოდოლოგია ეფუძნება მრავალმხრივ მიდგომას, რომელიც მოიცავს თვისებრივ კვლევას, დოკუმენტური წყაროების ანალიზს, საერთაშორისო ორგანიზაციების მონაცემთა შედა­რე­ბით შეფასებას და რეგიონული პროცესების დინამიკის ანალიზს. კვლევის სიახლე მდგომარეობს რეგიონში 2025 წლის შემდგომ გარე აქტორების ახალი ურ­თიერთდამოკიდებულების სისტემურ ანალიზსა და უსაფრთხოების სტრუქტურაზე მისი გავლენის შე­ფა­სებაში. კვლევის შედეგები აჩვენებს, რომ მრავალმხრივი გარე კონკურენცია ქმნის ახალ სტრატეგიულ რეალობას, განსაზღვრავს სამომავლო პოლიტიკის მიმართულებებს და უზრუნველყოფს უფრო სრულყოფილ, ჰოლისტურ წარმოდგენას სამხრეთ კავკასიის უსაფრთხოების დინამიკაზე.
შავი ზღვის გავლენა შუა დერეფნის პროექტზე და მისი გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა
წინამდებარე კვლევაში განხილული და გაანალიზებულია შავი ზღვის გეოპო­ლი­ტიკური როლი შუა დერეფნის პროექტის განვითარებაში და მისი წარმატებული ფუნქციონირების მნიშვნელობა თანამედროვე გლობალური ვაჭრობისთვის. კვლევა სისტემატურად განიხილავს შუა დერეფნის, როგორც ტრანს-კასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტის, ეკონომიკურ და გეოსტრატეგიულ ასპექტებს და შავი ზღვის განსაკუთრებულ როლს ამ სისტემაში. კვლევის მეთოდოლოგია მოიცავს გეოპოლიტიკური ანალიზის, ეკონომიკური შეფასების და ინფრასტრუქტურული განვითარების კომპლექსურ შესწავლას. ნაშრომი ვრცლად განიხილავს შავი ზღვის მთავარი პორტების - ბათუმის, ფოთის, კონსტანტას, ბურგასის, სამსუნისა და ტრაბზონის - როლს შუა დერეფნის ლოჯისტიკურ ჯაჭვში. კვლევამ აჩვენა, რომ შავი ზღვა წარმოადგენს არა მხო­ლოდ გეოგრაფიულ ზღვარს, არამედ სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან გეოპოლიტიკურ ინსტრუმენტს, რომელიც განსაზღვრავს შუა დერეფნის წარმატების ხარისხს.
გეოპოლიტიკური ფრუსტრაცია და ჰიბრიდული პასუხი: რუსეთის ქცევის ემპირიული ფიქსაცია უკრაინის კრიზისის შემდეგ (2013-2021)
2013 წლის უკრაინის კრიზისი იყო უმნიშვნელოვანესი გეოპოლიტიკური კატა­სტროფა ცივი ომის დასრულების შემდეგ, რამაც დაამსხვრია სსრკ-ს დაშლის შემდგომი ევროპული უსაფრთხოების სტრუქტურის სიმშვიდე და გამოიწვია მწვავე დაპირისპირება რუსეთსა და დასავ­ლეთს შორის. უკრაინის კრიზისის შემდეგ მოსკოვმა მოახდინა ყირიმის ოკუპაცია, ხოლო სამხედრო კონფლიქტმა დონბასის რეგიონში სერიოზული ჰუმანიტარული ტრაგედია გამოიწვია. უკრაინის კრიზისს აქვს ღრმა ისტორიული, ეთნიკური და გეოპოლიტიკური საფუძვლები და იგი უნდა განი­ხი­ლოს შავი ზღვის რეგიონში დასავლეთსა და რუსეთს შორის მიმდინარე თამაშის ნარატიულ ჩარ­ჩოში. წინამდებარე სტატია, უპირველეს ყოვლისა, აგებს „ფრუსტრაცია-პასუხის“ ანალიტიკურ ჩარ­ჩოს და შემოაქვს ორი შუამავალი ცვლადი: მიზნობრივი მოლოდინი და მანძილი მიზნამდე. შემდეგ, სტატია თეორიულ ელემენტებს ნერგავს რუსეთსა და უკრაინას შორის ურთიერთქმედებაში, რაც მოიცავს ამ ორი ქვეყნის გადახლართულ ისტორიას, ცივილიზაციურ და ეთნიკურ კავშირებს. დასას­რულს, ნაშრომში გამოყენებულია მოპოვებული (GDELT) მონაცემები 2013 წლის ევრომაიდნის კრიზისის შემდგომი რუსეთის ქცევის ემპირიული გაზომვისთვის, რაც იძლევა გარკვეულ მასალას საგარეო პოლიტიკის ანალიზისა და სახელმწიფოს ქცევის პროგნოზირებისთვის.
სახელმწიფოთა მეთაურებს შორის პირადი ურთიერთობების გავლენა ქვეყნების პოლიტიკურ და ეკონომიკურ კავშირებზე
წინამდებარე კვლევიდან ჩანს, თუ რამდენად შეუძლია სახელმწიფოთა ლიდე­რებს შორის არსებულ პირად ურთიერთობებს მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს ორმხრივ სა­ხელ­მწიფო კავშირებზე. ეს კარგად გამოიკვეთა აზერბაიჯანის პრეზიდენტ ჰეიდარ ალიევისა და სა­ქართველოს პრეზიდენტ ედუარდ შევარდნაძის ურთიერთობის მაგალითზე. ყოფილი საბჭოთა ფუნქციონერები, ალიევი და შევარდნაძე, რომლებიც შემდეგ თავთავიანთ დამოუკიდებელ სახელ­მწიფოებს სათავეში ჩაუდგნენ, ხანგრძლივი, პირადი კავშირის წყალობით განმსაზღვრელ როლს ასრულებდნენ 1990-იანი წლებისა და 2000-იანი წლების დასაწყისის ბურუსიან პოსტსაბჭოთა პერიოდის აზერბაიჯანულ-ქართული ურთიერთობების ჩამოყალიბებაში. კვლევა აანალიზებს, თუ როგორ უწყობდა ხელს მათ ურთიერთობას საერთო საბჭოთა პოლი­ტიკურ გამოცდილებასა და პირად ნდობაზე დაფუძნებული სტრატეგიული თანამშრომლობა − განსაკუთრებით ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის მსგავსი ენერგეტიკული სატრანსპორტო დერეფნების განვითარებაში, რეგიონული არასტაბილურობის პირობებშიც კი. დიპლომატიური კო­მუნიკაციების, მემუარების, ინტერვიუებისა და პოლიტიკის შედეგების გაანალიზების გზით კვლევა ცხადყოფს, რომ ორმხრივი კავშირები მათ ურთიერთობას სიმტკიცეს ანიჭებდა და ორივე ქვეყანას საშუალებას აძლევდა ნავიგაცია გაეკეთებინა კომპლექსურ რეგიონულ დინამიკაში — რუსეთის, სომხეთისა და დასავლური ძალების ჩართულობის გათვალისწინებით. კვლევის შედეგებიდან გამომდინარე, ნათლად ჩანს, რომ ზემოხსენებულ სახელმწიფოთა ლი­დე­რების პირადი კავშირები ინსტიტუციურ სტაბილურობას უზრუნველყოფდა. ფორმალური დიპ­ლომატიური არხების მიღმა არსებული ასეთი ურთიერთობა კი ორივე ქვეყანას რთული პრობლემე­ბის გადაჭრისა და გრძელვადიანი, ერთობლივი, სტრატეგიულად უფრო მოქნილი კურსის გატა­რე­ბის შესაძლებლობას აძლევდა. ეს შემთხვევა ფასეულ მეცნიერულ გაკვეთილს გვთავაზობს, თუ როგორ შეიძლება ლიდერებს შორის ურთიერთობებმა პოსტსაბჭოთა სივრცეში დიპლომატიური რესურსის ფუნქცია შეასრულოს; ეკონომიკური ინტეგრაციისა და ორმხრივი უსაფრთხოების მოწ­ყობისთვის გზა გაიკვლიოს, სწორედ მაშინ, როდესაც ფორმალური ინსტიტუტები ჯერ კიდევ ჩამო­ყა­ლიბების სტადიაშია. კვლევა მეცნიერულ ლიტერატურას ამდიდრებს იმ გაგებით, თუ როგორ მოქმედებს პირადი დიპლომატია სახელმწიფოთაშორის ურთიერთობებზე გარდამავალ პოლიტი­კურ გარემოში.
ევროკავშირის ახალი სტრატეგია შავი ზღვის რეგიონის უსაფრთხოების საკითხებთან დაკავშირებით
ნაშრომის მიზანია ევროკავშირის მიერ შავი ზღვის რეგიონის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით ახალი სამოქმედო სტრატეგიის არსის კვლევა, რეგიონში შეცვლილი გეოპოლიტი­კური გარემოს (განსაკუთრებით 2022 წლის რუსეთ-უკრაინის მოვლენების შემდეგ) და ძალთა ბა­ლანსის ტრანსფორმაციის ფონზე. ნაშრომი ასევე იკვლევს ევროპის კავშირის მიერ უსაფრთხოების პოლიტიკის ინსტრუმენტების რევიზიას და სტრატეგიული ჩართულობის რეალურ პერსპექტივებს. კვლევა აანალიზებს ევროკავშირის ახალი სტრატეგიის ძირითად მიმართულებებს შავი ზღვის რეგიონის მიმართულებით, მათ შორის საზღვაო ინფრასტრუქტურის განმტკიცების, კრიტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვის, ენერგეტიკული დივერსიფიკაციის ხელშეწყობის, ჰიბრიდულ საფრთ­ხეებთან ბრძოლის მექანიზმების განვითარებისა და პარტნიორი სახელმწიფოების ინსტიტუციური მდგრადობის მხარდაჭერის შესაძლებლობებს. ნაშრომის მიზანია შეაფასოს ახალი სტრატეგიის ეფექტიანობა რეგიონული სტაბილურობის უზრუნველყოფის, შეკავების პოლიტიკის გაძლიერებისა და კოლექტიური უსაფრთხოების არქიტექ­ტურის ფორმირების თვალსაზრისით. კვლევა ეფუძნება ოფიციალური დოკუმენტების, სტრატეგიული კონცეფციებისა და ექსპერ­ტუ­ლი შეფასებების კრიტიკულ სინთეზს. კვლევის შედეგები წარმოაჩენს ევროკავშირის მზარდ ამბი­ციას, ჩამოყალიბდეს შავი ზღვის რეგიონში უსაფრთხოების სტრუქტურული არქიტექტურის შემოქ­მედის რანგში და განსაზღვროს მისი გრძელვადიანი გეოპოლიტიკური როლი. კვლევის შედეგები ასევე წარმოაჩენს ევროკავშირის სტრატეგიის მოსალოდნელ ხარვეზებს და სტრატეგიის არაეფექ­ტიანობის შესაძლო მოსალოდნელ მიზეზებს. კვლევა ეყრდნობა ისეთ მეთოდებს როგორიცაა დოკუმენტების შესწავლა და კონტენტ-ანა­ლიზი. ასევე სამეცნიერო ლიტერატურის, ინტერნეტ-რესურსებისა და სხვადასხვა კვლევითი ცენტ­რე­ბისა და სახელმწიფო უწყებების მიერ გამოქვეყნებულ ანგარიშებს.