აფხაზ მუჰაჯირთა შთამომავლების ისტორიისათვის

ანოტაცია

კავკასია გამორჩეული გეოსტრატეგიული და სატრანზიტო მდებარეობის გამო ყველა დროში იყო და რჩება საერთაშორისო პოლიტიკის მნიშნელოვან ობიექტად. XVI საუკუ­ნიდან ოსმალეთთან და ირანთან ერთად კავკასიაში გავლენისათვის ბრძოლაში აქტიურობას იწყებს რუსეთის სახელმწიფოც, რომელმაც კარგად გამოიყენა XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე შექმნილი მისთვის ხელსაყრელი ვითარება: ძირითადი მეტოქეების დასუსტება, კავკასიის პოლიტიკურ ერთეულთა დაქსაქსულობა, საფრანგეთის რევოლუციის შემდეგ ევროპის წამყვანი სახელმწი­ფოების დაკავებულობის მიზეზით ,,აღმოსავლეთის პრობლემისადმი“ გარკვეული პასიურობა და კავკასიის ასპარეზზე გადამწყვეტ უპირატესობას მიაღწია. 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს დაპყრობის შემდეგ რუსეთი როგორც სამხედრო მოქმედებებით, ისე დიპ­ლო­მატური საშუალებებით აფართოებდა თავის გავლენას და XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ფაქ­ტიურად მთელი კავკასია იმპერიის საზღვრებში მოაქცია. რუსეთის შემადგენლობაში აღმოჩნდა აფხაზეთის სამთავროც.

რუსეთის ხელისუფლება მიზანმიმართულად შეუდგა ისეთი პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური, კულტურული, რელიგიური და დემოგრაფიული ხასიათის ღონისძიებების გატარებას, რომელსაც უნდა მოჰყოლოდა მისთვის სტრატეგიულად და ეკონომიკურად დიდი მნიშვნელობის რეგიონის - კავკასიის ფართომასშტაბიანი კოლონიზაცია, სრული ასიმილაცია და მისი იმპერიაში საბოლოო ინტეგრაცია. ამ მიზნით ცარიზმი გამიზნულად ცდილობდა კავკა­სიაში დემოგრაფიული ბალანსის შეცვლას. მისთვის ,,არასაიმედო“ მკვიდრი მოსახლეობის (რო­მელიც ხშირად სარწმუ­ნოებ­რივადაც განსხვავდებოდა) აყრასა და გასახლებას და ამ ტერი­ტორიების ,,სანდო ელემენტით“ დასახლებას. ეს პროცესი აქტიურად შეეხო კავკასიის მკვიდრ ეთნოსებს: ადიღებს, აფხაზებს, ქართ­ველებს და სხვებს. ამ საკითხში რუსეთისა და ოსმალეთის ინტერესები ძირითადად ემთხვეოდა.

აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებით აფხაზთა გასახლების (მუჰაჯირობის) პროცესმა ორგა­ნიზებული და მასშტაბური ხასიათი მიიღო. მხოლოდ 1867 წლის მუჰაჯირობის დროს მშობ­ლიური მიწა-წყალი დატოვა თითქმის 20000 აფხაზეთის მკვიდრმა და ოსმალეთში გადასახლდა. აფხაზთა მუჰაჯირობის პროცესი ამის შემდეგაც გრძელდებოდა თვით პირველი მსოფლიო ომის ჩათვლით. აფხაზ მუჰაჯირთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სხვადასხვა მიზეზით აჭარაში დამკვიდრ­და. ცხადია მუჰაჯირად წასულთა ნაწილი ცდილობდა სამშობლოში დაბრუნებას, მაგრამ რუ­სეთის ხელი­სუფ­ლება ამის უფლებას აღარ აძლევდა. ასე აღმოჩდნენ სამშობლოდან დევნილი აიკუცბების, კუდბე­ბის, კიშინდბების, მუსხაჯბების, ჩაზმავების და სხვათა ნაწილი ზოგჯერ თვით დედმამიშვილებიც კი აჭარაში, ხოლო მეორე ნაწილი თურქეთის რესპუბლიკაში. ისტო­რიულმა ვითარებამ განაპირობა ის, რომ სხვადასხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე დამკვიდრე­ბულ აფხაზ მუჰაჯირთა შთამომავ­ლებს ურთიერთობის შესაძლებლობაც კი არ ჰქონდათ. ამ თვალსაზრისით ვითარება შეიცვალა XX საუკუნის მიწურულს, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ.

ნაშრომში საარქივო, საველე, პრესის მასალების საფუძველზე, ისტორიოგრაფიული მონაცე­მების გათვალისწინებით შესწავლილია აჭარასა და თურქეთის რესპუბლიკაში მცხოვრები აფხაზ მუჰაჯირთა  შთამომავლების ურთიერთობების ზოგიერთი საკითხი XX საუკუნის ბოლოსა და XXI საუკუნის დასაწყისში